روش تفسيري سلطان محمد گنابادي در كتاب بيان السعادة في مقامات العبادة

تفسير بيان السعادة في مقامات العبادة، نگاشتۀ سلطان‌علي‌شاه گنابادي معروف و ملقب به ملا سلطان‌ محمد گنابادي (۱۲۵۱ - ۱۳۲۷ق) را مي‌توان نخستين تفسير صوفيانه در عصر حاضر به‌حساب آورد كه برخي در ستايش آن لقب «سلطان التفاسير» بدان داده‌اند‌‌‌‌‌‌‌‌. گنابادي كه متأثر از سعادت‌علي‌شاه، قطب سلسله نعمت‌اللهي (ملقب به طاووس‌ العرفا) بود و مقامات صوفيه را به راهنمايي او گذراند، تفسير بيان السعاده را با تكيه بر شهودات و مكاشفات صوفيانه نگاشته كه به‌نوعي بازتاب ذوقيات و بيانگر ديدگاه‌‌‌ها و انگاره‌‌‌هاي صوفيانه اوست. ازهمين‌رو، تأثير انگاره‌هاي صوفيانه و به‌ويژه انديشۀ وحدتِ وجود در شيوۀ تفسيري او آشكار و هويداست‌‌‌‌‌‌‌‌. گنابادي تفسير قرآن توسط غيرمعصوم را با تكيه و توجه به آيات و اخبارى كه بر تدبر و ژرف‌نگرى در قرآن و ضرورت پيروي احكام و روشنايى‌گرفتن از نور آن، دلالت دارند، جايز مي‌شِمُرد و اذعان و اعتقاد داشت كه «قرآن» امامِ صامت و «عترت» قرآن ناطق‌ است و تفسير قرآن جز با نص صريح و اثر صحيح جايز نيست و براى معرفت به تنزيل قرآن به بيان آنانى محتاج هستيم كه قرآن در خانه ايشان نازل شده است‌‌‌‌‌‌‌‌. در اين نوشتار، پس از معرفي سلطان محمد گنابادي و بيان وجوه و ويژگي‌هاي تفسير بيان السعاده، به بررسي و تحليل پيش‌فرض‌ها و مباني صدوري و دلالي مفسر بيان السعاده و همچنين رويكرد و روش تفسيري او پرداخته شده است‌‌‌‌‌‌‌‌. شايان ذكر است، افزون بر عقايد صوفيانه - ازجمله وحدتِ وجود صوفيانه، شأن و مقام قطب و لزوم خضوع در برابر اقطاب، عدم جواز تقليد از امام معصوم، برخي ادعاها و انگاره‌هاي خاص سلطان‌علي‌شاه گنابادي ازجمله تفسير خاص او از «ولايت» و جواز تفسير به رأي، نيز در خور تأمل و قابل خدشه‌اند‌‌‌‌.