تصوف و سياست در دوره قاجار

به‌رغم اين‌كه تأثيرگذاري اجتماعي تصوف در دوره صفويه به‌شدت كاهش مي‌يابد، با سقوط صفويه و تغيير نظام سياسي، اين جريان درصدد بازسازي و احياي مجدد اجتماعي خود برآمده و ازاين‌رو، بزرگان آن كه پيش از اين به‌دليل سياست‌هاي خاص دولت صفوي به هندوستان هجرت كرده بودند، دوباره به ايران بازگشته و به تربيت مريد پرداختند؛ به‌گونه‌اي كه با ورود به عصر قاجار حداقل در برخي از شهرها و مناطق ايران قدرتي نسبي پيدا نمودند. حساسيت جريان‌هاي ديني نسبت به اين جريان، باعث شد تا تصوف استراتژي بقا و رشد خود در اين دوره را با نفوذ در سه جريان مذهبي (حوزه‌هاي علميه)، سياسي (دربار قاجار) و غربي (فراماسونري) و تعامل با آن‌ها تعريف نمايد. مي‌توان گفت برخلاف توفيق نسبي تصوف براي نفوذ در جريان‌هاي مذكور، سير كلي حركت سياسي تصوف در دوره قاجار را بايد منفي ارزيابي نمود. مهم‌ترين دليل اين نتيجه منفي، خالي‌شدن تصوف از بن‌مايه‌هاي فكري دروني و تكيه بيش از حد آن به ظرفيت‌هاي بيروني مي‌باشد.