مفهومِ بلاغيِ «تأكيد و تشخّص» در تركيبات آثار سعدي

فرايندِ جابه­ جايي اجزا كه براي بيانِ معاني و اغراضِ بلاغي يكي از اصلي­ ترين كانال­هاي بلاغت در زبانِ فارسي است، افزون بر واحدِ بزرگي چون جمله، در انواعِ تركيبات نيز كاربرد دارد. «تأكيد و تشخّص» به عنوانِ يكي از مهم­ترين اغراضِ بلاغي، عاملِ اصلي در تغييراتي است كه در جايگاهِ اجزاي تركيبات رخ مي­دهد. انواعِ تركيبات (اضافي، وصفي، عطفي و متمّمي) كه اجزاي آنها در حالتِ عادي جايگاه ثابت و مشخّصي دارند، هنگامي كه جزء دومِ آنها مورد تأكيدِ گوينده باشد، براي نمايشِ تشخّص آن جزء، با ظرفيت­ هايي كه در زبان فارسي براي دستكاري در تركيبات وجود دارد، تغييراتي در ساختار آنها ايجاد مي ­شود كه با شكلِ معمول و متداولِ آنها متفاوت است. در اين مقاله با تكيه بر كلام سعدي و با روشِ تحليلي ـ تشريحي، انواع تركيبات را با رويكردِ بلاغي و از منظرِ «تأكيد و تشخّص» بررسي مي­ كنيم تا شگردهايي كه در گذشته براي نمايشِ تشخّص در انواع تركيبات استفاده شده است، نمايان گردد. حاصلِ كار نشان مي­دهد كه در گذشته براي تأكيد و تشخّص در هريك از انواعِ تركيبات از ظرفيت­ هاي زبانيِ خاصي استفاده مي ­شده است و از طريق نشانه ­هاي زباني مي­ توان حالتي را كه يك تركيب در مركزِ توجّه است، از صورتِ عاديِ آن متمايز كرد.