از پرهيز تا رويارويي با خيره نگري و امر واقع: خوانشي لكاني از ”فيلم“ اثر بكت

در صحنه‌ي ادبيات و هنر معاصر، نام سموئل باركلي بكت همواره تداعي‌گر شاهكارهاي بي‌‌بديلي در عرصه‌ي داستان و ادبيات نمايشي است: با اين وجود، دريافت جايگاه حقيقي اين نويسنده و فضاي آثارش بدون بررسي”فيلم،“ تنها فيلم‌نامه‌ي سينمايي او، ميسر نخواهد بود. اين مقاله خوانشي است روانكاوانه از ”فيلم“ كه در چارچوب نظري ژك لكان و در پرتو مفاهيم كليدي اين حوزه صورت مي‌گيرد. پژوهش حاضر مؤيد جداگشت دو مفهوم چشم و خيره‌نگري در نظريه‌ي لكان و ”فيلم“ است: انگاشت چشم در اين آثار در رابطه اي تنگاتنگ با خودآگاه، ذهنيت، فرد-بودگي و بازنمايي است؛ حال آن‌كه، مفهوم خيره‌نگري با ناخودآگاه، مطلوب كوچك و تصوير ارتباطي ناگسستني دارد. انگاشت خيره‌نگري در ”فيلم،“ در سه لايه‌ي معنايي متفاوت تجسم مي‌يابد: 1- خيره‌نگري در مفهوم ابژه‌ي مفقود، 2- خيره‌نگري در مفهوم ابژه‌ي جايگزين و 3- خيره‌نگري در مفهوم حس عدم تعلق، بيگانگي و يا تقليل‌يافتگي. علاوه‌براين، تحليل ”فيلم“ در پرتو نظريات روانكاوانه‌ي لكان نشانگر آن است كه پرهيز شخصيت اصلي فيلم از نگاه خيره‌نگر ديگري كوچك و ديگري بزرگ، از يك‌سو، و گريز او از هنجارهاي نظارت‌گر و گفتمان‌هاي غالب ايدئولوژيك، از سوي ديگر، به‌واسطه‌ي رويارويي غيرمترقبه‌ي او با امر واقع است كه به‌صورت اختلالي در ساحت نمادين نمود مي‌يابد.