آينده‌نگاري ضرورتي اساسي براي تحقق مرجعيت علمي در آموزش علوم پزشكي

Foresight is a fundamental necessity for the realization of scientific authority in the medical sciences education

تغيير و تحول، پارادايم اصلي دوران معاصر است. سازمان‌ها از هر نوعي كه باشند براي بقا نياز به پاسخ‌گويي سريع به طيفي از تغييرات درون و برون‌سازماني دارند. دنيايي كه در حال شكل‌گيري است نه تنها جديد است، بلكه از ابعاد مختلفي كاملاً متفاوت از گذشته است و عدم قطعيت اصلي‌ترين عامل تعيين‌كننده آينده دانشگاه‌ها به حساب مي‌آيد(1). به طور معمول مديران سازمان‌ها براي سازگاري با تغييرات آينده و عدم‌ قطعيت‌هاي مربوط به آنها از برنامه‌ريزي راهبردي استفاده مي‌كردند. باوجود مزاياي برنامه‌ريزي راهبردي، اين رويكرد اطلاعات اندكي درباره چگونگي پيش‌بيني و سازگاري با تغيير در اختيار سازمان‌ها قرار مي‌دهد. علاوه بر اين، برنامه‌ريزي راهبردي توانايي آگاه ساختن مديران سازمان‌ها درباره تغييرات گسترده سياسي، محيطي، اقتصادي و يا اجتماعي را ندارد(2)؛ همچنين در سال‌هاي اخير، اين تفكر وجود داشته است كه با وجود سياست‌هاي مبتني بر توسعه علوم و فناوري براي احاطه بر عدم قطعيت‌ها، تاكنون تلاش‌هاي بشر براي برنامه‌ريزي آينده بر اساس دانش موجود ناكافي بوده است. اين احساس نياز به توسعه رهيافت‌هاي جديد براي پاسخ‌گويي به تغييرات و روش‌هاي پيش‌بيني تغييرات آينده در محيط عدم قطعيت انجام شده است(3). از جمله رهيافت‌هاي مؤثر براي كاهش اين نقطه‌ضعف دانش و هنر آينده‌نگاري است. آينده‌نگاري فرايندي نظام‌مند در نگرشي بلندمدت‌تر به آينده علم، فناوري، اقتصاد، محيط و جامعه است. اين نگرش در قالب شناسايي فناوري‌هاي عمومي پديدار شده و شامل مباحث پشتيبان تحقيقات راهبردي است. تحقيقاتي كه به بيش‌ترين منفعت اقتصادي و اجتماعي منجر مي‌شود(4). در اين راستا در سال 1394 اولين بسته تحول و نوآوري در آموزش علوم پزشكي، به عنوان «آينده‌نگاري مرجعيت علمي در آموزش علوم پزشكي كشور» تعيين گرديد. جايگاه مرجعيت به معناي مراجعه مستمر ديگران به يك فرد يا سازمان است كه در نتيجه برنامه‌ريزي بلندمدت و پشتكار جدي حاصل مي‌شود(5). به اين ترتيب با شناسايي مستمر افراد توانمند و ارائه حمايت‌هاي ويژه از اين افراد، كشور به سمت مرجعيت علمي در منطقه و جهان سوق داده مي‌شود. دستيابي به مرجعيت علمي و فناوري در جهان منجر به اقتدار ملي و ضامن بقا و پيشرفت جامعه است. از طرف ديگر داشتن توان آينده‌نگري با شناسايي انواع آينده و وضعيت مطلوب مرجعيت علمي در آموزش پزشكي و برنامه‌ريزي براي دستيابي به آن بسيار مؤثر خواهد بود و برنامه‌ريزي را به واقعيت نزديك مي‌نمايد. بر اين اساس و نيز با توجه به بسته‌هاي تحول در آموزش ابلاغي وزارت متبوع، دانشگاه علوم پزشكي اصفهان در مسير كسب مرجعيت علمي در آموزش علوم پزشكي گام نهاده است و با تشكيل كارگروه آينده‌نگاري آموزش پزشكي و تشكيل جلسات و كارگاه‌ها و اجراي طرح‌هاي پژوهشي گوناگون، از سال 1396 براي دستيابي به مرجعيت در آموزش پزشكي در منطقه آمايشي هفت كشوري قدم برداشته است. ايران براي پيشرفت ملي، نياز به كشوري برخوردار از انسان‌هاي صالح، فرهيخته، سالم و تربيت‌ شده در مكتب اسلام و انقلاب و با دانشمنداني در تراز برترين‌هاي جهان؛ توانا در توليد و توسعه علم، فناوري و نوآوري و به‌كارگيري دستاوردهاي آن و پيشتاز در مرزهاي دانش و فناوري با مرجعيت علمي در جهان خواهد بود. آموزش انديشيدن به آينده و پژوهيدن درباره آينده، يك الزام است كه اگر امروز برنامه‌ريزان امر آموزش با نگاهي پيش دستانه بدان نپردازند، فردا از سر اجبار و در دنباله روي منفعلانه به دنبال آن خواهند بود. در پايان بايد خاطرنشان كرد كه به جاي پيش‌بيني آينده بايستي به دنبال آمادگي حداكثري براي دامنه‌اي از اتفاقات ممكن و محتمل باشيم و حتي تفهيم اين مسأله كه مي‌توانيم در يك نگاه پيش‌دستانه به دنبال ساخت آينده‌هاي مطلوب خود در ميان همه آينده‌هاي ممكن و محتمل و با در نظر گرفتن مجموع ارزش‌هايمان باشيم، گامي مؤثر در چگونگي اجراي مرجعيت علمي در آموزش پزشكي كشور تا 20 سال آينده خواهد بود.