عوامل ايجاد كننده استرس از ديدگاه قرآن و احاديث

Factors Causing Stress from the Perspective of Quran and Hadith

زمينه و هدف: نظريه ­هاي روان­شناختي موجود علل متفاوتي را به عنوان عوامل ايجاد كننده استرس ذكر كرده­ اند و از سوي ديگر، كمتر از بعد مذهبي و معنوي به اين مسئله توجه نموده ­اند. بنابراين، پژوهش حاضر با هدف بررسي عوامل ايجاد كننده استرس از ديدگاه قرآن كريم و احاديث انجام شد. روش‌ها: روش پژوهش براساس چارچوب حاكم، از نوع روش كيفي است كه از روش تحليل محتواي عرفي آيات قرآن و احاديث استفاده شده است. در روش تحليل محتوا با توجه به آن كه متن مورد بررسي قرار مي­گيرد به جاي جامعه تحقيق از عبارت «انتخاب منابع تحليل» استفاده مي­شود، كه منابع تحليل در اين پژوهش قرآن كريم، ميزان الحكمه، اصول كافي و تفسير موضوعي قرآن كريم اثر جوادي آملي بود. در ابتدا از نظر متخصصان علوم قرآني صرفا براي استخراج نوع عبارت­ها و همچنين نحوه استخراج آنها استفاده شد. سپس كليد واژه­ هاي معادل استرس به زبان عربي در منابع اسلامي (شامل اّنذّر، اّليم، كّبّد، نضطّر، الباساء، الْمِحَنِ، خشي، معصيه، حزن، ضّنكا، الضُر، ضراء، الأسَفُ، اَلْحُزْنُ، مَغْموُمٌ، مشّفِق)، مشخص شدند. سپس از طريق كدگذاري باز هريك از واحدهاي تحليل، اطلاعات وارد برگه­ هاي كدگذاري شدند. در مرحله بعد، از طريق مصاحبه و تهيه پنل متخصص (Expert panel) براساس مقوله­ هاي استخراج شده از آيات، احاديث و تفسير موضوعي، به 20 نفر از متخصصان و روانشناسان آشنا به منابع ديني و روانشناسي مراجعه شد، و از آنها در زمينه طبقه­ بندي عبارت­ها در مقوله­ هاي مشخص و همچنين اولويت­ بندي مقوله­ ها، خواسته شد تا نظر خود را ارائه دهند. سپس براي دستيابي به پايايي بين كدگذاران پس از تعريف روشني از مقوله­ ها و آموزش 3 نفر از متخصصان براي كدگذاري مقوله­ ها، ميزان توافق (پايايي) بين كدگذاران 76درصد برآورد شد. در نهايت، براساس مقوله­ هاي كارشناسان، يك الگوي مفهومي شماتيك از آنها استخراج شد. يافته‌ها: نتايج پژوهش نشان داد كه لذات دنيوي (دنياطلبي و دل­بستگي به آن)، تعجيل (عجله كردن)، روي گرداني از ياد خدا، نداشتن تاب­آوري، شايعه پراكني، مشكلات اقتصادي، بي توجهي به نماز، آرزوهاي طولاني، نداشتن خوف خدا، ازدواج نكردن، يأس و نااميدي، كفران نعمت، حسد و كينه از عوامل ايجادكننده استرس مي­باشد. نتيجه‌گيري: بر اساس يافته­ هاي پژوهش مي­توان نتيجه گرفت كه از ديدگاه منابع ديني عوامل ذكر شده، عمده ­ترين علل ايجاد كننده استرس را در بر مي­گيرند. بنابراين توجه به اين عوامل مي­تواند به درمانگران و مراجعان در شناخت ماهيت استرس و ارائه راهكارهاي درماني بر اين اساس، كمك كند.

Background and Aim: The available psychological theories have mentioned different factors causing stress and on the other hand, very little attention has been paid to this issue from religious and spiritual perspectives. So, the aim of this study was to investigate the reasons of stress from the perspective of Quran and Hadith. Methods: Qualitative method was used as the research method. In this study, conventional content analysis of Quran and Hadith was used. In the content analysis method, because of focusing on texts and documents, the term of "analysis resource selection" was used instead of research population. The Holy Quran, Mizan Alhekmeh, Hadith Al-Kafi, and Tafsire Mozoei of the Holy Quran from Javadi Amoli were used as the analysis resources. At first, the Quran experts’ opinions were merely used to extract the kind of terms and also to know how to extract them. Then, key words of stress in the Arabic language based on Islamic sources (including warn, painful, dire, liver, alboads, adversity, fear, sin, sorrow, tax, purchase, regret, sadness, joyless, abject) were identified. Through open coding, each of the units of analysis were imported to coding sheets. In the next step, through interviewing and providing an expert panel based on the categories extracted from the verses of the Quran and Hadith, 20 experts and psychologists who were familiar with religious sources were referred to. These experts and psychologist were asked to share their opinions and comments about categorizing components and prioritizing these categories. In order to achieve reliability between coders after having a clear definition of categories and training, three experts for coding were asked and the agreement (reliability) between coders was calculated to be 76 percent. Eventually, based on experts’ categories, a schematic conceptual model was extracted from them. Results: The results showed that material pleasures (worldliness, and attachment to it), being hasty, turning away from the remembrance of God, lack of resilience, gossip, economic hardship, lack of attention to prayers, long ambitions, lack of fear of God, not being married, despair, ingratitude, jealousy and hatred are factors causing stress. Conclusion: Based on the research findings, it can be concluded that from the perspective of religious sources, the mentioned factors are the main causes of stress. This means paying attention to these factors can help therapists and clients understand the nature of stress and to present treatment strategies.