ميدان اسب شاهي: جلوخان دولت‌خانه صفوي قزوين

Meidān-i Asb-i Shāhī: The Frontage for Safavid Dowlatkhaneh of Qazvin

بسياري از افزوده‌هاي صفوي در شهر قزوين و به‌خصوص ساخته‌هاي دوره طهماسبي تخريب شده­اند. ميزان اين تخريب‌ها و تغييرات بعدي به‌اندازه‌اي است كه اكنون دركي از شكل يا جايگاه ميدان اسب وجود ندارد. اين مسئله، فهم بخشي از اعتبار فرهنگي قزوين را دچار خدشه مي‌كند و مهم‌تر اينكه درك ما را از شهر صفوي در حال تغيير و تحول و همچنين سير تحول و تكوين شهر در ايران فرو مي‌كاهد. علاوه براين؛ بايد توجه داشت كه ميادين در پايتخت‌هاي صفوي از عناصر مهم حكومتي در جهت بازنمايي سياست‌هاي شاه و دربار محسوب مي‌شدند و نقشي حتي فراتر از يك فضاي شهري مهم داشتند. لذا؛ حذف اين عناصر از شهر، ممكن است به عدم فهم روابطي فراتر از كالبد و فضاي شهر نيز منجر شود. در جهت شناخت و بازنمايي قزوين صفوي و اجزاء و عناصر اصلي آن، مطالعات پرشماري صورت گرفته و نظرات متفاوتي در مورد آنها وجود دارد. ازجمله برخي معتقدند كه خيابان مقابل سردر عالي‌قاپو -كه ازجمله عناصر باقيمانده از دوران طهماسبي قزوين است- يكي از ميادين شهر با نام ميدان اسب بوده است. عده‌اي از محققان نيز برخلاف اين نظريه، معتقدند ميدان اسب جايي در شرق خيابان قرار داشته است. علاوه بر موقعيت و موجوديت اين عناصر، نقش اجتماعي و سياسي اين فضاها نيز چندان مشخص نشده است. بنابراين هم در ابعاد فرهنگي و هم سازمان كالبدي فضايي شهر، نياز به مطالعه دقيق‌تري وجود دارد. در اين پژوهش، با بررسي پژوهش‌هاي پيشين و همچنين مطالعه اسناد و مدارك دست اول، تلاش شده است تا زمينه ارائه تفسيري دقيق‌تر از بخشي از دارالسلطنه قزوين فراهم شود كه معطوف به ميدان اسب است. اين كه ميدان يادشده از نظر فعاليت­هايي كه درونش صورت مي­گرفته؛ چه نسبتي با ميدان ديگر قزوين يعني ميدان سعادت داشته است؛ كجا واقع بوده و صورت كلي آن چگونه بوده است و چطور با عناصر پيرامون خود، چه جديد و چه قديمي‌تر تركيب مي‌شده است. در اين پژوهش -كه روشي تفسيري تاريخي دارد- تلاش شده است تا براساس تفسير توصيفات تاريخي همچون اشعار شاعر دربار و متون تاريخ‌نويسان دوره صفوي، تصويري از دارالسلطنه و به‌خصوص ميدان اسب ترسيم شود. در ادامه، اين تصوير با كمك‌ گرفتن از ساير منابع تكميل مي‌شود و در مقايسه با بستر شهري موجود و نشانه‌هاي باقي‌مانده ازجمله سردر عالي‌قاپو، خيابان مقابل آن و مسجد حيدريه، مقياس و دقت بيشتري خواهد يافت. در اين راستا، منابع پژوهش ازجمله توصيفات عبدي‌بيگ شيرازي و متون تاريخي صفوي، سفرنامه‌ها و ترسيم‌هاي موجود از قزوين، جمع‌آوري، مطالعه و تحليل شدند. به موازات مطالعات كتابخانه‌اي، بررسي‌هاي ميداني صورت گرفته و نشانه‌هاي موجود در محدوده ميان دارالسلطنه و مسجد حيدريه در جنوب آن نيز پيمايش و مطالعه شدند. در اين مقاله، اطلاعات به دست آمده از مجموع منابع بررسي شده در كنار مطالعه ساختار اجتماعي قزوين صفوي، رفتار شاه و رفت‌وآمدها و زدوخوردهاي درون دربار، آشكاركننده شكل و جايگاه ميدان اسب و همچنين موقعيت آن در شهر هستند و علاوه براين نحوه ارتباط ميدان را با خيابان و بناهاي مهم مجاور روشن مي‌كنند. براين اساس ميدان اسب نه ميداني كاملا عمومي، كه جلوخاني در مقابل دارالسلطنه است كه در شرق سردر عالي‌قاپو، جنوب كاخ جهان‌نما و شمال مسجد حيدريه واقع شده و با معبري به شمالي‌ترين بخش خيابان واقع در جنوب عالي‌قاپو متصل مي‌شود. اگرچه اين پژوهش تصويري از ميدان را فرارو قرار مي‌دهد؛ اما درك بهتر ابعاد و شكل ميدان نيازمند مطالعات ميداني گسترده‌تر و گمانه‌زني‌هايي است كه يافته‌هاي اين پژوهش مقدمات آن محسوب مي­ شوند

Many of the Safavid additions to Qazvin have been destroyed, especially those belong to Shah Tahmasb era. The extent of these damages and subsequent changes to such an extent that there is now no understanding of the layout or position of Meidān-i asb as a royal square. This will undermine the understanding of Qazvin's cultural significance, and more importantly, it changes our understanding of the Safavid city and also reduces the course of the urban transformation in Iran. In addition, it should be noted that the squares in the Safavid capitals were considered important elements of government in representing the king and court policies and played a role even beyond an important urban space. Therefore, the removal of these elements from the city may lead to a lack of understanding of relations beyond the physical and urban environment. In order to recognize and represent the Safavid Qazvin and its components and its main elements, numerous studies have been carried out and there are different views on them. Some of them believe that the avenue in front of ālīqapū as a royal portal, which is one of the remaining elements of the Tahmasb era of Qazvin, is one of the squares of the city called Meidān-i asb. Contrary to this theory, some scholars also believe that the mentioned square is located somewhere in the east of the avenue. In addition to the position and the existence of the squares, the social and political role of these spaces is not well recognized. Therefore, there is a need for a closer look at both the cultural dimension and the spatial organization of the city. In this article, with the study of previous researches as well as the study of primary sources, it has been attempted to provide a more precise interpretation for Dār al-Saltanah or the royal quarter of Qazvin, which focuses on Meidān-i asb to answer some questions: How the square was related to the activities inside it, whether it was related to Qazvin's other square, the Sa'adat square? where it was located and how it was in general, and how it was combined with the elements around it, both new and old? The research method applied in this article is an interpretive-historical method and attempts have been made to depict an image of Dār al-Saltanah, especially Meidān-i asb, based on the interpretation of historical descriptions such as poetry of the poet of the court and the texts of the Safavid historians. This image is completed with the help of other sources, and compared to the existing urban context, and the remaining signs, including Ālīqapū portal, the historic avenue and the Heydariyeh mosque, will be more scaled and more accurate. In this regard, the sources of research, including ʿAbdī beig-i Shirazi’s descriptions and Safavid historical texts and drawings by Engelbert Kaempfer, were collected, studied and analyzed. Along with the research and field studies, the signs in the area between Dār al-Saltanah and the Heydariyeh mosque were also surveyed. The information obtained from the total resources studied along with the study of the social structure of Safavid Qazvin, the behavior of the Shah, the movements and interactions of the court in this paper reveal the layout and the position of Meidān-i asb as well as its position in the city, and, moreover, clarify how the square is connected to the avenue and nearby important buildings. Accordingly, Meidān-i asb is not a completely public square, which is a frontage for Dār al-Saltanah, which is located in the east of the Ālīqapū portal, south of the Jahan-Nama palace and north of the Heydariyeh mosque, and connects to the northernmost section of the avenue in the south of Ālīqapū portal. Although this article presents an image of Meidān-i asb, but a better understanding of the dimensions and layout of this safavid square requires more extensive field studies and excavations that the findings of this paper are their preliminaries.