تنوّع اسلامي در فرايند تمدني

آنچه در اين مقاله بر آن تأكيد مي‌شود نه طرح كلي و جامع در فرايند تمدن جديد مسلمانان (رويكرد ايجابي) است و نه بيان تفاوت‌ها و حدود و مرزهاي تمدن اسلامي با الگوي تمدني سكولار در غرب امروز (رويكرد سلبي)، بلكه آنچه در اين مقاله بدان تأكيد مي‌شود، «وحدت و كثرت» به‌مثابه مسئلۀ اصلي در فلسفۀ دينِ اسلام از‌يك‌سو و چالش مركزيِ تمدن مدرن از‌سوي‌ديگر است. توجه به اين مسئلۀ مشترك، يعني ضرورت وحدت در وضعيت متكثر تمدني و تطبيق اين دو در دو سويۀ مدرن و سنتي، مي‌تواند نقطه عزيمتي در تبيين الگوي تمدنيِ اسلام در عصر حاضر باشد. پيشنهاد تمدنيِ ما در اين مقاله، تفكيك كثرات الهي از كثرات عرفي و دنيوي است. در اين نگاه، توحيد تمدني نه رفع هرگونه كثرت، بلكه انباشتي ازكثرات الهي و انساني است كه بدون آن (كثرات الهي)، سُبُل كُلّي ايجاد نمي‌شود و بدون سبل كليِ الهي، صراط تمدني در جامعه مسلمانان تحقق نمي‌يابد.