تعامل روحانيان شيعه با دولت صفوي؛ علل و پيامدها

اين مقاله به پرسش از علل و پيامدهاي تعامل روحانيان شيعه با دولت صفويه پاسخ مي‌دهد و زمينه‌هاي گسترش تشيع در اين دوره تاريخي را بررسي مي‌كند. روش اين مقاله، بررسي اسناد تاريخي درباره چگونگي رفتار دولت صفويه و عكس العمل عالمان شيعي است. رويكرد اعتدالي اهل تسنن در ايرانِ بعد از قرن هفتم و گرايش متصوفه به برخي آموزه‌هاي شيعي مانند ولايت انسان كامل كه با نگارش زندگي پيشوايان دوازده‌گانه شيعه و سرودن اشعاري در فضائل و مناقب آنان نمايان شده است، از زمينه‌هاي تاريخي اين رويكرد به‌شمار مي‌رود. علاقه خاندان صفوي به علويان و نياز پادشاهان و مجتهدان به يكديگر، از علل تعامل عالمان شيعي با دولت صفويه و از زمينه‌هاي گسترش تشيع در اين دوره است. برخي عوامل دعوت عالمان ديني به همكاري عبارت بود از: پيدايش انديشه جايگزيني كانون قدرتي به جاي قزلباشانِ گرفتار جنگ قدرت در شاهان صفوي، نياز به نفوذ كلام عالمان ديني در بين مردم، ناكافي بودن آموزه‌هاي تصوف و نياز به مكتبي فقهي ـ حقوقي (شريعت) براي اداره جامعه و كسب مشروعيت ديني. در مقابل عوامل پذيرش اين دعوت از سوي عالمان نيز عبارت بود از: نجات از انزوا و شرايط تقيه و به‌دست آوردن آزادي‌هاي مذهبي و اجتماعي، احياي معارف مذهبي و تقويت پايه‌هاي تشيع با تأسيس حوزه‌هاي علوم ديني و اقامه شعائر شيعي و نظارت بر صاحبان قدرت و جلوگيري از ترويج منكرات و ستم به مردم.