اختلاف نقل و برداشت در روايات رجعت

انكارناپذير است كه اغلب روايات، دست‌خوش اختلاف در نقل شده‌اند. اختلافاتِ ناشي از اموري چون نقل به معنا واقعيتي اجتناب‌ناپذير است؛ اما در اين ميان گاه افزوده يا كاسته شدن كلمه يا عبارتي، دلالت روايت را تغيير مي‌دهد. روايات رجعت نيز از اين واقعيت مستثني نيستند. از سوي ديگر اختلاف فهم و برداشت علما نيز خود زمينه‌ساز اختلافات بعدي شده است. گاه روايتي در نظر عده‌اي مفيد رجعت است؛ حال آنكه نزد عده‌اي ديگر چنين نيست. همين دو امر، يعني اختلاف نقل‌هاي منجر به اختلاف دلالت و نيز اختلاف برداشت‌ها، نقش درخورتوجهي در فزوني روايات رجعت در كتب حديثي پس از قرن هشتم داشته است. در اين نوشتار در پي نشان دادن نقش اين دو عامل در حجيم شدن ابواب رجعت، در طول زمان هستيم. براي نمونه، شش مورد اختلاف نقل را كه منجر به اختلاف دلالت شده است و شش مورد اختلاف فهم و برداشت را آورده‌ايم.