فلسفه وجود و ويژگي‌هاي امام از ديدگاه تفاسير فريقين

مسأله امامت در تاريخ انديشه اسلامي پيشينه‌اي طولاني دارد. امامت به معناي رهبري و رياست امت كه طبعاً نوعي تبعيت و پيروي گروهي را به همراه دارد. امامت از يك سو «پيشوايي و راهبري» و از سوي ديگر «تبعيت و پيروي» است. اما اينكه اين پشوايي و پيروي در چه قلمرويي باشد يا در چه بُعدي از ابعاد زندگي دنيوي و اخروي انسان مطرح شود، موجب تفاوت‌هايي ميان مذاهب مختلف اسلامي شده است. مذاهب اماميه، معتزله و اشاعره علي‌رغم شباهت در بعضي ويژگي‌هاي امام، تفاوت‌هايي اساسي در اين مسأله با يكديگر دارند. تحليل و نقد آراء كلامي اين متكلمين و مفسرين اسلامي، موجب تبيين راه حق و جايگاه امامت مي‌شود. اين پژوهش با روش توصيف و تحليل متن و به شيوه كتابخانه‌اي، در صدد واكاوي فلسفه وجود و ويژگي‌هاي امام از منظر سه متفكر برجسته اسلامي علامه طباطبايي شيعي، قاضي عبد الجبار معتزلي و قاضي باقلاني اشعري است. علامه حقيقت امامت را از سنخ ولايت تكويني، هدايت باطني و معنوي، وجوب عقلي علي الله دانسته، قاضي عبد الجبار آن را مسأله‌اي اجرائي، عقلي و ضرورتي اجتماعي به منظور حفظ كيان اسلامي، و باقلاني نيز آن را فرعي فقهي و شرعي به منظور اداره امور جامعه اسلامي معرفي كرده است.