بررسي طرحواره‌ هاي وجهيت در زبان فارسي با رويكرد شناختي

در اين مقاله در پي بررسي چگونگي تبيين وجهيت در زبان فارسي، در قالب انگارۀ شناختي و رابطۀ وجه و وجهيت در زبان فارسي هستيم. هدف اصلي از انجام اين پژوهش، مطالعۀ نظام وجهيت بر اساس نظريه‌هاي زبان‌شناسي شناختي و آزمودن نظريه‌هاي موجود با داده‌هاي فارسي است. بدين منظور، ابتدا پاره‌اي ملاحظات نظري اين حوزه را مطرح كرده و سپس، بر اساس آنها، داده‌هاي زبان فارسي را تحليل مي‌نماييم؛ همچنين تعامل وجهيت با مقولات دستوري «گواه‌نمايي»، «عامل نفي» و «زمان دستوري» را نشان مي‌دهيم. داده‌هاي اين مقاله مبتني بر شمّ زباني گردآورنده جمع ­آوري شده ­اند. با مطالعۀ چهار فعل وجهي «بايد، شايد، توانستن و خواستن» مي‌توان چنين عنوان كرد كه مفاهيم وجهيت اين افعال بسيار تحت تأثير «عامل نفي، زمان دستوري و وجه» در پاره‌گفتارها است و بر اساس ملاك‌هاي معنايي شناختي چون جايگاه قدرت، جهت جبر و ذهنيت قابل تببين هستند. در اين راستا با توجه به مفاهيم شناختي ذهنيت، مقولۀ جبر و پويايي، اسنادسازهاي زمينه و واقعيت تحولي مي‌توانيم «بايد و شايد» را افعال وجهي و «توانستن و خواستن» را افعال نيمه وجهي قلمداد نماييم؛ و ديگر اينكه برخلاف زبان انگليسي اين افعال جزو اسنادسازهاي زمينه محسوب نمي شوند بلكه وجه در زبان فاسي نقش اسنادساز زمينه را بر عهده دارد.