نوعي تشبيه نويافته در ادب فارسي؛ تشبيه سلب و ايجاب

در اين مقاله نوعي تشبيه متمايز و نوآورانه در مباحث بلاغي با عنوان تشبيه سلب و ايجاب معرفي مي‌شود كه علماي بلاغت تاكنون بدان توجه نشان نداده‌اند؛ در حالي كه اين تشبيه در شكل‌گيري صور خيال بديع نقشي بسزا داشته است. شاعر در تشبيه سلب و ايجاب، ابتدا همانندي مشبه را به كسي يا چيزي ردّ و بلافاصله در پي آن شباهتِ همان مشبه را به كسي يا چيزي درست در نقطه مقابل مشبهٌ‌به پيشين اثبات مي‌كند. نگارنده با آوردن شواهدي از متون ادب فارسي، كيفيت اين قِسم از تشبيه را بيشتر روشن كرده ‌است. كهن‌ترين كاربرد اين نوع تشبيه در قصيده‌اي از ناصر خسرو يافته شده ‌است. هدف از تشبيه سلب و ايجاب مانند هر تشبيه ديگري عمدتاً بيانِ حال مشبه يا مبالغه است؛ ليكن اين اغراض بلاغي به طرزي جديد و ديگرگونه به دست مي‌آيد. گوينده با ايجاد نوعي تقابل و تباين بينِ دو مشبهٌ‌بهِ دور از هم باعث مي‌شود شباهت بيشتر تجلّي يابد و احساس و عاطفه قوي‌تر منتقل شود. تباينِ يادشده همچنين زمينه تصويري‌ترشدن معنا را فراهم مي‌آورد. علاوه بر اين‌ها شاعران با استفاده از تشبيه سلب و ايجاب، ارتباطات نابيوسيده جديد و مضاعفي را ميان اشخاص و اشيا و مفاهيم ناهمگون برقرار مي‌كنند كه اين امر باعث شگفتي و اعجاب بيشتر خوانندگان مي‌شود.