تحليل محتواي مثنوي مولوي بر اساس شاخص ھاي جبر و اختيار در تربيت و آموزش انسان

مولوي يكي از شخصيت هاي برجسته تاريخ و تمدن ايران اسلامي است كه به لحاظ جامعيت فكر و آرا و انديشه هاي بديعش همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است. مولانا علاوه بر آن كه شاعري چيره دست و تواناست ديدگاه هاي ارزشمندي در زمينه عرفان، اخلاق و كلام و غيره نيز دارد. بنابراين هدف پژوهش حاضر نيز بررسي داستان هاي مثنوي مولوي بر اساس شاخص هاي جبر و اختيار در ديدگاه تربيتي، كلامي و عرفاني مولاناست. روش پژوهش حاضر تحليل محتواي كيفي با رويكرد توصيفي تفسيري مي باشد. جامعه آماري پژوهش حاضر را كليه حكايات، اشارات و تمثيلات دفاتر شش گانه مثنوي مولوي تشكيل ميداد كه با توجه به امكان بررسي كليه حكايات، اشارات و تمثيلات، بجاي نمونه گيري، بررسي به صورت سرشماري انجام شد. در نهايت تعداد 66 درون مايه و مضمون مرتبط با مسئله جبر و اختيار از موارد مورد بررسي استخراج شد. نتايج حاصل از اين پژوهش حاكي از آن است كه ذوق و انديشه عرفا ني مولوي از يك سو و نگرش او به مسئله تربيت پذيري انسان از سوي ديگر موجب شده است كه مولوي در مثنوي خود نسبت به جبر و اختيار نظري متفاوت داشته باشد. از ديدگاه تربيتي و اخلاقي مولوي، با توجه به دو سوي حيواني و فرشتگي انسان و انتخاب گريزناپذير ذاتي و دائمي كه هويت اخلاقي انسان را مي سازد، با جبرگرايي به شدت مخالفت مي كند و جبريان را فريبكار مي نامند. از ديدگاه كلامي نيز جبر متكلمان را جبر عامه ناميده، معتقدان به آن را بي اعتبار مي داند. ديدگاه عرفاني مولوي نيز درباره جبر و اختيار بيان كننده آن است كه وجود مطلق فقط از آن خداوند است و هر خير و شري از جانب اوست و اين جبر عامه نيست بلكه اثر معيت با حق و حاصل فنا در ذات خداوندي است.