باستان شناسي فيروزه: انسان، سنگ و رنگ

فيروزه سنگي قيمتي يا نيمه قيمتي با رنگي متمايز از بافت زمين‌شناسي است. در فلات ايران از هزاره ششم و پنجم پ.م انسان‌ها از كاني فيروزه و خصوصيت رنگ متمايز آن بهره‌برداري مي‌كرده‌اند. از منظر طبيعي كاني فيروزه در فلات ايران آنجا كه شاهد كمربند كاني‌زايي مس هستيم وجود داشته و استفاده مي‌شده است. از منظر فرهنگي قرارگيري استقرارهاي باستاني با شواهد فيروزه در اين كمربند و در نزديكي منابع فيروزه نشان‌دهنده بهره‌برداري بومي در اين نواحي است. نمونه‌هاي باستان‌شناسي نشان مي‌دهد انسان‌ها در دوره‌هاي نوسنگي، مس ـ سنگي و مفرغ از آن استفاده مي‌كرده‌اند. در دوره تاريخي و خصوصاً بر اساس منابع تاريخي در دوره اسلامي در مقياس گسترده‌اي و احتمالاً با لايه‌هاي معنايي متفاوتي از آن بهره مي‌برده‌اند. در دانش بومي رنگ فيروزه كه بر اساس تركيبات اصلي‌اش متغير است، عامل بسيار مهمي در تشخيص اصالت و منبع فيروزه است. براي تشخيص فيروزه‌هاي مرغوب از نامرغوب و منشأ آنها، كم و كيف رنگ مبنايي قابل اتكا است. فيروزه پديده‌اي طبيعي است آنگاه كه درباره شكل‌گيري، عناصر تشكيل‌دهنده و بافت طبيعي آن بحث مي‌شود. فيروزه پديده‌اي فرهنگي است آنگاه كه در بافت ايستاي استقرارهاي باستاني يا در بافت پوياي جامعه معاصر مورد بررسي قرار مي‌گيرد. رويكرد نظري اين مقاله به پيروي از ديلتاي و كالينگوود اين است كه تنها راه شناخت گذشته باز زيستن آن در زمان معاصر است. روش در اين مقاله روش‌هاي باستان‌شناسي انسان‌شناسانه براي مطالعه فرايندهاي فرهنگي بلند مدت است. از روايت براي فضاسازي موضوعي در بخش‌هايي از مقاله استفاده شده است.