نقش خيال در تجسم اعمال از ديدگاه ابن عربي

رابطۀ تكويني بين جزاي اخروي و عمل انسان كه از آن به «تجسم اعمال» تعبير مي‌شود، يكي از مهم‌ترين مباحث معاد است. تصريح به اين رابطه پيش از صدراييان و در لسان عرفا به ويژه ابن عربي شكل گرفت. محي‌الدين با طرح نظريات بديع خود در مورد خيال، تقسيمات و احكام آن، كمك شاياني براي فهم تجسم اعمال و اثبات آن در عوالم اخروي نمود. از نظر او، خيالْ ظرفي براي تلطيف محسوسات يا تجسم معاني است و راه ادراك اين معانيِ تجسم‌يافته در عالم مثال نيز قوۀ خيالي است كه خداوند در وجود انسان قرار داده است. وي ارتباط بين قوۀ خيال و عالم مثال را از راه خواب و مكاشفه امكان‌پذير مي‌داند؛ به طوري كه انسان در خواب و مكاشفه از حواس ظاهري به حواس باطني منتقل شده و معارف عِلوي را مشاهده مي‌كند. علاوه بر دو راه ذكرشده، محي‌الدين به خلق اشيا در خارج توسط «همت» نيز اشاره مي‌كند؛ به طوري كه ايجاد اشياي عيني در اين دنيا، اختصاص به اوتاد داشته و در آخرت، وصفِ تمام انسان‌ها بوده و سبب خلقِ صور نيكو يا زشت توسط نفس خواهد شد. تجرد برزخي قوۀ خيال نيز يكي از مقدمات اثبات تجسم اعمال است كه از برخي عبارات محي‌الدين قابل دستيابي مي‌باشد.