عرفان در ايران: جايگاه عرفان و تصوف و تعليم و ترويج آن در ايران معاصر

ايران در طول تاريخ، همواره از مراكز معنويت و عرفان بوده است. پس از ورود اسلام به ايران، اين سرزمين مهد رويش تصوف و عرفان اسلامي گرديد. بسياري از بزرگان صوفيه، هم‌چون حلاج و بايزيد و خرقاني و غزالي و عطار و شمس تبريزي و مولوي، به اين فرهنگ تعلق داشته‌اند. بيش از هزار سال است كه زنجيره‌ي متصل عارفان و صوفيان در اين سرزمين استمرار دارد و اين ميراث از نسلي به نسلي منتقل مي‌شود. از پديده‌هاي مهم ديگر در عرفان ايراني، پيوند تشيع و تصوف است، كه پيشينه‌اي كهن دارد. در بعد علمي و نظري، اين پيوند در آثار انديشمندان عرفاني بسياري هم‌چون سيد حيدر آملي و ابن ابي جمهور احسائي و ملاصدراي شيرازي نمودار شده است. امروزه تصوف و عرفان با شكل‌هاي مختلف در ايران ظهور دارد و طيف‌هاي گوناگوني را در بر دارد، چنان‌كه تعليم و تربيت عرفاني و شيوه‌هاي آن نيز به تبع تكثر مشرب‌ها و علايق يادشده متنوع است. اما به‌رغم اين پيشينه و غناي عرفاني، هنوز پژوهش توصيفي و تحليلي جامع درباره‌ي آن انجام نگرفته است. هدف اين نوشتار ارائه‌ي تصويري جامع، گويا و تحليلي، و در عين حال اجمالي، در حد يك مقاله از پديده‌ي عرفان در ايران است. معرفي تنوع گرايش‌ها و فعاليت‌هاي عرفاني در ايران، هم عرفان‌پژوهان را از ابعاد و زواياي مختلف اين پديده آگاه مي‌كند تا حوزه‌ي پژوهشي مورد علاقه‌ي خود را با آگاهي انتخاب كنند و هم مي‌تواند براي شيفتگان سلوك اين طريق، اگر نه چراغي، دست‌كم شمعي روشنگر باشد.