سير و تطور تاريخي استعارۀ تمثيليه در نگاهي نقادانه

در مقالۀ حاضر تلاش شده با روش تحليل محتوا و توصيفي، آراي متعدد و مختلف اهل بيان از ورود اين اصطلاح به عرصۀ بلاغت عربي و فارسي تا زمان حاضر، بررسي و تطبيق و نقد شود؛ نتايج تحقيق، مبيّن آن است كه اهل بلاغت، علاوه بر اختلاف در نام‌گذاري و پريشان‌گويي‌هاي زياد در تعريف مصاديق آن، چهار ديدگاه ماهوي درخصوص كمّيت و كيفيت استعارۀ تمثيليه دارند. به نظر مي‌رسد باتوجه‌به لفظ تمثيل و معاني آن، ديدگاه اول صحيح و با اين نام‌گذاري تطبيق دارد؛ هرچند براي رهايي از اين همه نام‌گذاري و پريشان‌گويي، پيشنهاد مي‌شود جايي‌كه مجاز مركب است و به‌اصطلاح از امور متعدد انتزاع مي‌شود، قائل به تفصيل شد و درصورتي‌كه ارتباط بين عبارت مذكور و معناي دوم آن غيرمشابهت باشد، آن را مجاز مركب ناميد، و درصورتي‌كه ارتباط بين عبارت مذكور و معناي دوم، علاقۀ مشابهت باشد و عبارت مذكور مَثَل يا در حكم مَثَل بوده، آن را استعارۀ تمثيليه ناميد، و اگر عبارت مذكور مَثَل يا در حكم مَثَل نباشد، آن را استعارۀ مركب ناميد.