ساخت‌هاي نحويِ بيانِ حصر در زبان فارسي (مطالعۀ موردي: آثار سعدي)

براي درك بلاغت زبان فارسي و شناخت ظرفيت‌هاي آن در بيان معنا، بايد از مطالعه و تحليل ساخت‌هاي نحوي آن شروع كرد. تنها از اين طريق مي‌توان دانست كه بيان يك مفهوم چگونه و با چه ساخت‌هايي امكان‌پذير است. حصر و قصر از جمله مفاهيمي است كه ساخت‌هاي نحوي متنوعي در زبان فارسي دارد. همين تنوع ساخت‌هاي نحوي بيانگر ظرفيت بالاي نحو زبان فارسي در القاي اغراض بلاغي و ايجاد تطابق تام بين فرم و قالب زباني با معنا و غرض مورد نظر است. به همين منظور، در اين نوشتار سعي شده‌است با تكيه بر سخن سعدي، تمام امكانات و ظرفيت‌هاي زبان فارسي در بيان حصر شناسايي و براي آن‌ها تقسيم‌بندي مشخصي به‌دست داده شود. حاصل اين است كه تمام امكانات بيان حصر در زبان فارسي به دو مقولۀ كلي تقسيم مي‌شود: 1ـ فرايند فرازباني يا زبرزنجيري كه نشانۀ زباني خاصي ندارد تا در زنجيرۀ عيني زبان بتواند نمودار شود. «تكيه» تنها ظرفيت اين فرايند است. 2ـ عوامل و نشانه‌هاي عيني زبان. ساخت‌هاي نحوي «اسنادي‌شده»، «استثنا»، «جابه‌جايي اجزا» و «استفاده از قيدهاي مخصوص حصر» زيرمجموعه‌هاي اين مقوله هستند.