سير تحول و تكامل فقه سياسي در ادوار تطور فقه سياسي شيعه

پژوهش پيرامون تاريخ فقه سياسي با رويكردهاي متعددي امكان‌پذير است. محور قرار دادن تحولات سياسي و اجتماعي در تاريخ فقه سياسي، رويكرد برگزيده اين پژوهش است. براساس اين رويكرد، تاريخ فقه سياسي در يك سير تكاملي به چهار دوره تكوين، تدوين، تثبيت و تحقق تقسيم گرديده است. در دوره تكوين شاهد مباني فقهي «فقه النبي»، «فقه الخلافة» و «فقه الامامة» مي‌باشيم. مهم‎ترين ويژگي دوره تدوين، اقدامات هويتي علماي شيعه در تدوين كتب و حفظ تراث تشيع بوده و كارويژه غالب فقه سياسي در اين دوره‌ «گزاره سياسي» است. دوره تثبيت، دوره حضور فقه سياسي شيعه از حاشيه به متن تحولات سياسي مي‌باشد. ورود جريان فقاهت، نفوذ اجتماعي آن و در نهايت تقابل اين جريان با مدل سلطنت، كارويژه فقه سياسي را از گزاره سياسي به «تئوري سياسي» تبديل مي‌نمايد. فقه سياسي در دوره چهارم، از ساحت تئوري خارج و به ساحت «نظام سياسي» ورود مي‌نمايد. در اين مدل فقيه از متن تحولات به رأس هرم قدرت سياسي مي‌نشيند.