سيماي عرفان در شعر خواجوي كرماني

خواجوي كرماني، در طريق معرفت گام نهاده، با اقتدا به پير روشن‌ضمير خود، شيخ كازروني، طريقه‌ي «مرشديه» را برگزيد و به‌سانِ يك سالك، راهِ «عطار»، «مولوي» و «ابن عربي» در پي گرفته، عشق را از عقل برتر شمرد و شيوه‌ ذوقي و سكري را در پيش گرفت تا به شناخت حق، منجر گردد. هدف نگارنده از نگارش اين مقاله به دست دادن مضامين عرفاني شعر خواجو مي‌باشد كه وي با پشتِ‌سر گذاشتن مقامات و حالات، به هفت وادي سير و سلوك گام مي‌نهد و طريق مجاهده‌ي دروني و بروني مي‌سپارد تا حلاوت فناء في‌اللّه و بقاء باللّه بچشد. آن گاه راضي به رضاي دوست، تقدير را بر تدبيرش مقّدم مي‌دارد، زهد ريايي را سالوسي بيش نمي‌شمارد و طريقه‌ي ملامتي را در عرفان به استخدام مي‌گيرد. وي هم‌چون ديگر عرفا، معتقد است كه به‌واسطه‌ تجلي نور حق است كه عالم هستي به وجود آمده و سرانجام بايد به عالم بالا عروج كرده و به اصل خود بازگرديم؛ پس انساني كه پرتوي از نور حق است و در حكم عالم صغير، شايسته است كه وقت، غنيمت شمرده و به معرفت خود- كه در مقام خليفه‌ الهي است- مشغول گردد و مرگ اختياري برگزيند و به حسن معاد اميدوار باشد و با ديدن هر نقش از نقاش هستي، زنجيره‌ كثرت را در امتداد وحدت شمارد تا به وحدت وجود رسد و در عين حال طريق ميانه برگزيند تا مبادا گرفتار تشبيه ناشايست شده و وجود حق را از هر نوع صفتي منزه و مبرا بدارد.