از أناي محمود تا أناي مردود

در طول تاريخ تصوّف اسلامي با سه أنا مواجه‌ايم كه از سوي جمعي از صوفيان و علما مورد نقد و بررسي قرار گرفته، و در باب آن تفاسير و اقاويل مختلفي در قالب عبارات رمزآميز و شطح‌وار بيان شده است؛ قرآن كريم به دو «أنا» اشاره كرده، أنايي كه از زبان ابليس و به تبع آن از جانب فرعون بيان گرديد، كه البته اين هر دو أنا به تلقي اهل شريعت مذموم است؛ سومين أنا به گواهي تاريخ از حسين‌بن منصور حلاج در برابر فرعون زمانه، خليفه عباسي، فرياد شد و ازسوي عدّه‌اي از برجستگان قلّه‌هاي تصوف مورد تاييد و تفسيرهاي گوناگون قرارگرفت. به «أنايي» كه از نور و عشق الهي نشأت گرفته، أناي محمود؛ و به أنايي كه نشان از عقل دارد، أناي مردود مي‌گويند؛ اين مقاله، ضمن پاسخ به اين پرسش كه حلاج در پي يافتن انسان خدايي بود و يا خداي انساني؟ به تحليل و توصيف دو أناي مردود و محمود؛ و در باب راز ومنشا أنا الحق حلاج كه براساس تكليف ديني و رسالت انساني با توجه به اوضاع سياسي- اجتماعي زمانه فرياد گرديد، به نقد و بررسي مي پردازد.