عقل در علوم الهي و علوم بشري (بررسي نظريه ميرزا مهدي اصفهاني درباره عقل انساني)

عقل و تعقل از نگاه آيات و روايات اهميت بسياري دارد و بدون ترديد در كنار منابع نقلي، نقش بي‏بديلي در كشف حقايق و معارف ديني ايفا مي‌كند. ليكن در اينكه حقيقت عقل چيست و سلوك عقلي در كشف معارف ديني چگونه است، ديدگاه‏هاي گوناگوني وجود دارد. بر اساس نظريه ميرزا مهدي اصفهاني، عقلِ مورد اهتمام آيات و روايات، با عقلِ مورد استفاده در علوم بشري و فلسفي متفاوت است و آنچه در تحصيل معارف الهي راهگشاست، عقل الهي است. اما عقل بشري كه از قواي نفس انساني به‌شمار مي‏آيد و محصول آن علوم حصولي است، جز اينكه سبب حجاب و حرمان از معارف ديني شود، اثر ديگري ندارد. مقصود از عقل الهي در اين نظريه، نوري است كه خارج از حقيقت انسان است و از خصوصياتش اين است كه ظاهر بالذات بوده، با نفس كه ظاهر بالذات نيست، متحد نيست. در اين نوشتار نخست به تبيين و تحليل نظريه فوق پرداخته‏ايم و سپس با ارزيابي ادله و اصل اين ديدگاه نشان داده‏ايم ادله يادشده مثبت مدعا نبوده، اصل ديدگاه با اشكال‏هاي عديده و غيرقابل‏ دفاع روبه‏ روست