تأملي در قوانين فرامادي پيشرفت بر اساس سنت‌هاي اجتماعي الهي

بي‌ترديد پيشرفت و پسرفت جوامع در بستر قوانين علمي و علّيِ اجتماعي صورت مي پذيرد و شناخت اين قوانين يا غفلت از آنها مي‌تواند آثار و نتايج مثبت يا منفي در راستاي حركت به سمت آرمان‌ها پديد آورد. نوشتار حاضر، در پي پاسخ‌گويي به اين پرسش مهم است كه: آيا افزون بر قوانين مادي، قوانين ديگري نيز در امر پيشرفت جوامع دخيل‌اند؟ اگر آري، آن قوانين كدام‏اند؟ بدين منظور با بهره‌گيري از روش كتابخانه‌اي و تحليل محتوايي از دو جهت زير، قوانين اجتماعيِ مطرح‏شده در متون ديني واكاوي شده است: الف) به‌ لحاظ عامل تأثير، افزون بر عوامل مادي، عوامل چهارگانه معنوي در حصول نتيجه دخيل‌اند. اين عوامل چهارگانه عبارت‏اند از عوامل غيرانساني و عوامل انساني كه قسم اخير خود به بينشي، منشي و كنشي تقسيم مي‌شود. ب) به لحاظ نتيجه، متون ديني از سنت‌هاي مطلق ـ كه به فعل و رفتار انسان بستگي ندارد ـ و مشروط در دو گروه پايه و پيرو سخن مي‌گويد. سنت‌هاي ناظر به افزايش نعمات و حرمان و كاهش نعمات، دو سنت كلان و پايه به ‌شمار مي‌آيند كه به ‌لحاظ نتايج و آثار اجتماعي در متون ديني مطرح شده‌اند.