سير تطور كيفيت رجعت از ديدگاه مفسران انفسي

معرفت نفس و تذكيه عقل با هر بار اقراء قرآن موجب تعالي مفسر از مرتبه آفاقي به انفسي مي‌گردد. در اين مرتبه مفسر به لايه‌هاي باطني آيات الهي دست يافته، تفسيري از قرآن ارائه مي‌كند كه تفسير انفسي ناميده مي‌شود. نگارش حاضر با روش توصيفي _ تحليلي ضمن معرفي تفسير انفسي و مفسران برجسته آن، كيفيت رجعت را از ديد انفسي مورد بررسي قرار مي‌دهد. نتايج حاصل از بررسي نشان مي‌دهد كه رجعت، نوعي معاد جسماني است كه با تبيين ابن عربي از نفس و خصوصيات آن و تأثير افكار او بر ديگر مفسران انفسي آغاز و در حكمت متعاليه صدرايي به شبهات وارده برآن پاسخ داده شده است. در خصوص كيفيت رجعت تا قبل از قرن معاصر تبييني صورت نگرفته و تفسير ارائه شده بر مبناي معاد و چگونگي آن است. در قرن حاضر، علامه طباطبايي;، به بسط معاد جسماني بر رجعت همت گماشته و امام خميني;، علامه حسن‌زاده آملي، علامه جوادي آملي به تبيين كيفيت رجعت پرداختند. آن‌چه از ديد مفسران انفسي قابل برداشت است اين است كه رجعت با بدن عنصري امكان‌پذير بوده و محذوريتي ندارد گرچه براي نفوس متعالي، رجعت به معناي بازگشت در هر زمان و هر مكان به عالم مادي و عالم برزخي و عالم ملكوتي بابدني متناسب با هر نشئه امكان‌پذير است.