موجود بالذات و موجود بالعرض از نگاه صدرالمتألهين و حكيم اشراقي

دو اصطلاح فلسفي موجود بالذات و موجود بالعرض، در حكمت متعاليه كليد فهم برخي از مهم‌ترين مباني هستند. اين مقاله درصدد پاسخ به چيستي اين دو اصطلاح در فرهنگ صدرا و توضيح تمايز آن با معناي مقصود در فرهنگ اشراقي است؛ چراكه در نظام حكمت اشراق، ماهيت موجود بالذات و موجود بالعرض عقلي صرف و ذهني محض است كه هيچ نحو تقرر عيني، چه استقلالي و چه انتزاعي ندارد؛ ليكن در نظام حكمت متعاليه، وجود به عنوان موجود بالذات است و همة احكام آن در خارج موجود بالعرض هستند؛ موجوديت بالعرضي كه براي تحقق در خارج به واسطه در عروض نياز دارد. اين واسطه كه موجب اتصاف مجازي آن احكام به وصف موجوديت مي‌گردد و آن را به نحو انتزاعي در خارج محقق مي‌سازد، ريشه در ارتباط وجودي اتحادي آن احكام با متن وجود دارد. در فرهنگ صدرا اين موجودات بالعرض به لحاظ اقسام ارتباط وجودي دست‌كم دو نوع مصداق دارند: معقولات اولي و معقولات ثانيه فلسفي. اين دو مصداق هريك به نحوي خاص به گونة مجازي در متن واقع هستند و البته به موجوديت مجازي معقولات اولي، حيثيت نفادي و به موجوديت مجازي معقولات ثانية فلسفي، حيثيت اندماجي گويند.