پروبلماتيك‌شدن گفتمان آموزش در ايران و آغاز منازعۀ گفتماني پيرامون نهاد آموزش در دورۀ قاجار

مقالۀ حاضر به بررسي چگونگي پروبلماتيك‌شدن گفتمان آموزش در ايران و منازعۀ پيرامون آن اختصاص دارد؛ اينكه نظام آموزش در ايران از چه­زمان به ابژه‌اي براي انديشه بَدَل شد؟ اين پرسش نتيجۀ نگاهي متفاوت به تاريخ نظام آموزش در ايران است. تاكنون اين تاريخ، تحت تأثير شيوۀ تاريخ‌نگاري سنتي به‌گونه‌اي خاص فهم و توضيح داده شده است. اين شيوه، در تحليل و تبيين گسست از گفتمان آموزش سنتي، توجهش معطوف به نقش ساخت‌هاي كلان و بنيادين، پندارهاي مبتني بر پيشرفت، و اصالت‌دادن به نقش سوژه‌هاي معين بوده است. اين مقاله شيوۀ يادشده را كنار نهاده و با رويكرد تاريخ‌نگاري فوكو به موضوع پيدايش گفتمان آموزش جديد و منازعۀ پيرامون آن توجه كرده است. يافته‌هاي اين مقاله نشان مي‌دهد گسست از نظام آموزش سنتي، نه محصول آگاهي سوژه‌اي خاص است و نه در چارچوب منطقي ساختي و فراتاريخي قابل تبيين است. آنچه زمينۀ پيدايش اين گسست را فراهم مي‌آورد وقوع و همايندي رخدادهايي خاص در تاريخ ايران است. تلاقي اين رخدادها و ناتواني گفتمان قديم در توضيح و چاره‌انديشي براي وضعيت جديد، به پيدايش گفتماني جديد منجر شد. گفتماني كه برخورد با بحران‌هاي موجود را نه بر اساس نظم گفتماني قديم، بلكه مبتني بر علوم، فنون، و نظام عقلانيت جديد غرب پي گرفت. مجموعۀ اين شرايط، نهاد آموزش در ايران را به موضوعي پرمناقشه تبديل كرد و به تحولات و منازعه‌هاي زيادي پيرامون علوم و نهادهاي آموزشي جديد دامن زد.