نقش بازي بزرگ بر شكنندگي تعاملات خارجي دولت قاجار (مطالعة موردي: افغانستان؛ 1856- 1794م.)

تعاملات خارجيِ ايرانِ عصر قاجار، يكي از مقولات بحث­ برانگيز است. در اين دوره و براي نخستين ­بار، ايران به عرصة سياست بين­ الملل در قالب بازي بزرگ راه يافت. در پي آن، تعاملاتِ سازنده و شكنندة خارجي دولت­ هاي قاجار در سطوح خُرد و كلان از اين فضا سخت متأثر شد. در سطح خُرد، تعاملات قاجاريه با افغانستان را مي‌توان در دايرة رقابت­هاي بازي بزرگ قرن هجدهم و نوزدهم بريتانيا و روسيه بررسي كرد. به سبب اهميت و نقش ­آفريني ژئوپليتيكي ايران در بازي بزرگ و تبديل افغانستان به بحراني مستمر براي دولت ­هاي قاجار، در نوشتة حاضر، با الهام از نظرية بازي ­ها و روش توصيفي- تاريخي كوشش شده است تا به اين پرسش پاسخ داده شود كه رقابت­ هاي بريتانيا و روسيه در قالب بازي بزرگ، تا چه حد بر شكنندگي تعاملات دولت­ هاي قاجاريه با افغانستان در سال­هاي 1856- 1794م. تأثير داشت؟ فرضية پژوهش، يكي از دلايل اصلي تيرگي و شكنندگي تعاملات دولت­ هاي قاجار با افغانستان را ناشي از كارشكني­ها، دسائس، تهديدات و فشارهاي بريتانيا و روسيه در بازي بزرگ قلمداد كرده است. مستندات اين ادعا عبارت­ اند از: 1. رقابت­هاي سياسي، امنيتي و اقتصادي بريتانيا و روسيه در ايران، افغانستان و آسياي مركزي؛ 2. وقوع جنگ‌هاي ايران و روسيه (قفقازيه)؛ 3. انعقاد پيمان­ هاي سياسي بريتانيا با دولت ­هاي قاجار عليه حكّام افغانستان؛ 4. نقش بريتانيا در به راه انداختن جنگ ­هاي ايران- افغانستان و 5. استقلال سياسي افغانستان از ايران.