ابليس تنزيلي در نگاه تأويلي

Revealed Evil in Interpretational Viewpoint

موضوع ابليس و نقش آن در دستگاه آفرينش، از جمله موضوعات مهم ديني و قرآني است كه در متون عرفاني فارسي نيز انعكاس وسيع دارد. اما نكته مهم در اين امر، تعارض به ظاهر آشكاري است كه در اين دو نگاه متفاوت به ابليس به چشم مي‌خورد؛ در حالي كه در وحي تنزيلي- قرآني از ابليس به عنوان موجودي مطرود و رانده شده از رحمت خدا ياد مي‌شود؛ در نگاه تأويلي- عرفاني وي مورد تقديس برخي از بزرگان قرار مي‌گيرد و به شدت از او و عملكردش دفاع مي‌شود و حتي اسوه توحيد ناميده مي‌شود. مقاله حاضر به روش كتابخانه‌اي نگاشته شده است و با تبيين مباني انديشه تنزيلي- قرآني و تأويلي- عرفاني درباره‌ ابليس به فلسفه آفرينش ابليس بر اساس اين دو ديدگاه پرداخته است. پژوهش حاضر دليل آفرينش ابليس را از ديدگاه تنزيلي و قرآني، مواردي چون خلقت ابليس به منزله بازتاب صفات جلاليه‌ خداوند، لزوم وجود شر در عالم و عاملي براي تكامل آن، وسيله‌اي براي محك و آزمايش انسان و عامل بروز عقل و اراده و اختيار دانسته است. اما از نگاه تأويلي عرفاني، دلايل آفرينش ابليس را مطابق انديشه‌ها‌ي عرفا و گنوسيستهاي مسلمان، مواردي مانند تبيين درست از حقيقت توحيد، تفسير واقعي از فلسفه آفرينش و جهان خلقت و بيان حقيقت عشق عارفانه دانسته است و در نهايت به اين نتيجه دست يافته كه علي‌رغم دو نگاه متفاوت، وجود ابليس جز خير براي دستگاه بشريت نيست.

Evil issue and his role in Creation system is one of the religious important subjects which owns wide reflection in mystical and Persian texts. But the remarkable note is the clear contradiction in two views to Evil which can be sensed; while Evil is known as a rejected and outcast creature of Lord's Mercy in Quranic view; in interpretational – mystical view he is worshiped by some scholars and his performance is strongly defended. The present article which is done by librarian method studies and surveys the philosophy of Evil's creation by expressing Quranic and interpretational – mystical principles. From interpretational – mystical viewpoint, the reasons of Evil's creation conforms Gnostics and Muslim Gnosis and finally comes to the conclusion that in spite of two various viewpoints, Evil's existence is nothing but beneficent for human beings.