مصداق‌يابي واژۀ «زقوم» در قرآن با تأكيد بر منابع تفسيري و گياه‌شناسي

طبق آيات مباركۀ قرآن، يكي از مجازات‌هاي در نظر گرفته شده براي دوزخيان، تناول از گياهي با نام «زقوم» است. از ويژگي‌هاي اين گياه، ايجاد حرارت و عطش در بدن گنهكاران است و تشبيه ثمرۀ آن به «سر شياطين»، ترس، وحشت و آزارندگي را تداعي مي‌كند. در وجود مادي چنين گياهي اختلاف‌نظر وجود دارد. برخي «زقوم» را گياهي معروف نزد عرب دانسته‌اند و برخي ديگر آن را مختص به جهان ديگر مي‌دانند. بررسي واژه «شيطان» نشان مي‌دهد اعراب جاهلي، «شيطان» را به «مار» نيز اطلاق مي‌كرده‌اند و تشبيه ثمرۀ گياه «زقوم» به «سر شياطين» به دليل شباهت سر ماران با ثمرۀ اين گياه است كه از ويژگي‌هاي آن، حمل سمّي تلخ است. اين سم نه‌تنها ايجاد عطش و سوختگي مي‌كند، تا حد مرگ نيز انسان را پيش مي‌برد. هرچند منابع تفسيري بحثي جدي در زمينۀ وجود مادي اين گياه مطرح نكرده‌اند، با توجه به منابع جغرافيايي، گياه‌شناسي و طبي و همچنين ويژگي‌هاي اين گياه و واژه‌هاي به‌كاررفته در رابطه با آن در قرآن، گياهي با نام «خرماي صحرايي» يا «بلح الصحراء»، بيشترين مطابقت را با «زقوم» قرآن دارد.