تبارشناسي انگاره هاي اعتزالي در متون زرتشتي

اسلام در زمان و مكاني ظهور كرد كه مناطق هم‌جوارش از سطح تمدني پيشرفته‌تري نسبت به جزيره العرب برخوردار بودند. اين سرزمين‌ها از نظر ظهور و حضور عقايد و باورهاي گوناگون، پيشينه‌اي بسيار طولاني داشتند و اين امر، رواج و گسترش مباحثات و مجادلات الهياتي در اين مناطق را موجب شده بود؛ ازاين‌رو، اسلام در مكاني ظهور كرد كه زمينۀ مساعد براي مجادلات الهياتي و كلامي داشت. قرآن كريم مروج و مشوق تفكر و تعقل در دين بود؛ به همين دليل، مباحث كلامي و الهياتي و درنتيجه، عالمان اين علم در اسلام و بين مسلمانان جايگاه بالايي داشتند. دين‌پژوهان و خاورشناسان و اسلام‌شناسان، بارها نقش باورهاي پيش از اسلام را در شكل‌گيري دستگاه‌هاي كلامي اسلام بررسي كرده‌اند. معتزله در گيرودار بحث و مناظره و رديه‌نويسي با ديگر فرقه‌هاي مسلمان، هميشه با اين اتهام روبه‌رو بودند كه شما زرتشتي­گرا (مجوس)، ايرانگرا (شعوبي) و زنديق (زنديك يا اهل تأويل؛ يعني كسي كه متون مقدس را تأويل مي‌كند) هستيد. معتزله همچنين به قدرگرايي (تقسيم حوزۀ كارهاي خير و شر ميان انسان و خداوند) و عقل­گرايي و عدل گرايي متهم بودند. به عبارت ديگر، آنان را به خوانش و تفسير اسلام بر پايۀ آموزه هاي ايراني، متهم و از اين رهگذر، آنان را تكفير مي‌كردند. در اين مقاله تلاش شده است كه آيا اين اتهام‌ها، جداي انگيزه‌هاي سياسي، رقابتي و فرقه‌اي، رنگي از حقيقت دارد يا ندارد. اين امر واقعيت دارد كه شماري از اعتزاليان، موالي (ايرانيان) و غيرعرب بودند و در محيط عرب‌هاي مسلمان زندگي مي‌كردند؛ مانند بصره و كوفه (كه يا سابقۀ سكونتي نداشتند يا موالي و اعراب به شكل هم‌زمان آن‌ها را ساكن كردند). در پژوهش حاضر، اين مسئله با رويكردي تطبيقي و مقايسه‌اي بررسي شده است. شبهات زيادي در مسائلي مانند: صفات خداوند به‌ويژه صفات ذات، مبحث رؤيت، آزادي اراده و گزينش، استطاعت پيش از فعل، لزوم و وجوب ايمان عقلي، حسن و قبح ذاتي، مبحث اَلَم، صدور خير محض از ذات پروردگار و ناتواني او در ارتكاب فعل قبيح، موجب شده است تأثيرپذيري دستگاه كلامي معتزله از انگاره‌هاي زرتشتي، امري ممكن و حتي متحقق دانسته شود. سرانجام نتيجه گرفته‌ شد ايرانيان با توجه به پيشينۀ يزدان‌شناسيِ رسوخ‌كرده در ذهن و زبانشان، خوانشي عقل‌مدارنه و عدل‌مدارانه از اسلام به‌دست آوردند؛ مكتب معتزله محصول اين خوانش بود.