پاسخ نقدهاي احسائي به اثبات حركت جوهري در حكمت متعاليه

يكي از مهم ترين مباني فلسفي حكمت متعاليه حركت جوهري است كه ملاصدرا از طريق حركت اعراض و متغير بودن علّت متغير به اثبات آن پرداخته است. شيخ احمد احسائي بر آن است كه به دليل فاعليت خداوند نسبت به همه موجودات، جوهر، علّت عرض و فاعل حركت آن نيست و مباني ملاصدرا در زمينه فاعل حركت جوهري و وحدت وجود (يكي بودن محرّك و متحرّك) منجر به دهري و مادي گرائي مي گردد. احسائي با طرح اراده و اختيار داشتن جمادات، تقسيم ملاصدرا از انواع حركت به خصوص حركت طبيعي و قسري را به چالش مي كشاند. در پاسخ به نقدهاي احسائي مي توان گفت كه فاعليت خداوند و فرشتگان نسبت به اقسام حركت بي واسطه نيست. لذا منافاتي با فاعليت مباشر صورت نوعيه ندارد، علّت با معلول (وجود مستقل و رابط) وحدت حقيقت و رقيقت دارند و به دليل معلول بودن صورت نوعيه، نظريه ملاصدرا به مادي گرائي نمي انجامد. جمادات نيز فاقد هر گونه علم و ادراك هستند و بدين لحاظ اثبات حركت جوهري از طريق فاعل انواع آن خالي از مناقشه است.