چه باشد آنچه خوانندش «فلسفه اسلامي»

بسياري از شرق‌شناسان با طرح دلايل چون فرومايگي نژاد سامي عرب‌زبانان و ناتواني آنان از فلسفه‌ورزي، و منع قرآن از آزادانديشي بر اين باورند كه آنچه در نزد مسلمانان فلسفه ناميده مي‌شود، چيزي بيش از ترجمه و شرح فلسفه يونان به‌ويژه ارسطو نيست. نويسندگان عرب‌زبان نيز برخي از همين ديدگاه پيروي كرده‌اند. از سوي ديگر، به‌اعتقاد بسياري از اين دو دسته، فلسفه عربي شامل علم كلام و تصوف، بلكه حتي اصول فقه نيز مي‌باشد. اين مقاله نشان مي‌دهد كه هر چند آشنايي با فلسفه يونان نقطه‌آغاز جريان فلسفه در فرهنگ اسلامي است، فلسفه‌ورزي مسلمانان در حد ترجمه و شرح فلسفه يونان متوقف نشده، بسيار از آن فراتر رفته است. فلسفه به‌مثابه «هستي‌شناسي عقلي نظام‌مند» دانشي مستقل از ساير علوم اسلامي است كه از كندي/فارابي آغاز شده و تا به امروز به‌ويژه در فرهنگ شيعي تداوم يافته است. سومين محور اصلي اين مقاله، تحليل سير تكاملي انديشه فلسفي در سايه آموزه‌هاي اسلامي است. دين اسلام با تشويق به عقل‌ورزي و نيز طرح مسائل فلسفي بستري بسيار مناسب براي تكامل فلسفه فراهم آورده است. انديشه‌هاي فيلسوفان از جهات گوناگوني چون جهت‌دهي، طرح مسئله، پيشنهاد برهان و تصحيح اشتباهات از آموزه‌هاي ديني كمك گرفته‌اند، در نتيجه فلسفه اسلامي در طول حيات خود روزبه‌روز بالندتر شده، و اكنون به يك نظام فكري توان‌مند تبديل گشته است.