تطورات برهان حدوث و قدم در كلام اماميه از مكتب بغداد متأخر تا مكتب حله متقدم

Developmental changes of Huduth and Qidam Proof in Imamiyya Theology from the Late School of Baghdad to the early School of Ḥilla

برهان حدوث و قدم از استدلال‌هاي ديريني است كه متكلمان امامي براي اثبات وجود خداوند همواره بدان استناد مي‌كرده‌اند. نحوه تقرير اين برهان و استدلال‌هايي كه متكلمان امامي براي اثبات مقدمات آن ارائه كرده‌اند در مكاتب و ادوار مختلف كلام امامي متفاوت بوده و همين امر موجب بروز تطورات و تحولات شايان توجهي در تاريخ اين برهان شده است. تاكنون دگرگوني‌ها و تطورات اين برهان در تاريخ كلام اماميه بررسي و تبيين نشده است. در مقاله حاضر سير تطور برهان حدوث و قدم در مقطعي مهم از آن، يعني از مكتب بغداد متأخر تا مكتب حله متقدم، بررسي و تحليل مي‌شود. اين پژوهش نشان مي‌دهد كه در متون كلامي مكتب بغداد متأخر دو تقرير مختلف و در آثار متكلمان مكتب حله متقدم سه تقرير متفاوت از اين برهان قابل شناسايي است كه هر يك از آنها بر اساس رويكردها و مباني مختلف ارائه و موجب بروز تطورات و تغييراتي در شيوه تقرير اين برهان شده است.

Huduth and qidam proof is of those ancient ones for the existence of God used by Imamiyya theologians. Different versions of the argument presented by Imamiyya theologians in various eras and schools caused important and considerable developmental changes in the history of the proof. Such evolution in Imamiyya kalām has not been the subject of researches so far. In the present article, having disc ussed different versions and changes of the argument presented in Imamiyya theology from the late school of Baghdad to the early school of Ḥilla, illustrated the evolution of the argument in the period. As it shows, there may be found two different versions of the argument in the late school of Baghdad as well as three diversified versions in the early school of Ḥilla which made changes and evolution in the argument.