الگو و شاخصه هاي معماري كاروان سراهاي دورۀ سلجوقي شاهراه خراسان

همواره پايداري سياسي، زمينه هاي فرهنگي، و بستر جغرافيايي و اجتماعي موجب افزايش تجارت و رونق اقتصادي ميشود كه اين امر ساخت راهها و بناهاي وابسته به آن را به همراه دارد. سلجوقيان در سايۀ پادشاهاني همچون ملكشاه، سلطان سنجر، آلب ارسالن و صدارت خواجه نظامالملك طوسي توانستند اولين حكومت مقتدر مركزي در ايران و ثبات را در قلمرو حكومت خود ايجاد كنند. در دورۀ سلجوقي رونق و توسعۀ اقتصادي موجب شد براي اولين بار پس از اسالم، موج گسترده اي از ساخت كاروانسرا پديد آيد. برخي از اين كاروانسراها تخريب و تعدادي نيز در دوره هاي بعد بازسازي شده اند و فقط تعداد معدودي از كاروانسراهاي اين دوره باقي مانده است. محدودۀ بررسي اين پژوهش جادهاي ست كه از سوي شرقي ايران، يعني سرخس، شروع شده و پس از گذر از نيشابور، ري، قم، و... در ادامه بغداد ميرسد. كاروانسراهاي سلجوقي همانند ساير بناهاي اين دوره داراي شاخصها و الگوهاي فضايي اي هستند كه ميتوان آن را سبك ناميد. با مقايسۀ اين كاروانسراها در ايران ويژگي هايي همچون الگوي دو و چهار ايواني، راهروهاي سراسري در پيرامون سرا به جاي تقسيم فضا توسط ايوانچه ـ كه در دورۀ صفوي به خوبي نمايان است ـ نبود اصطبل يا شترخانه، الگوي فضاي ورودي، و همچنين فضاهاي اقامتي با الگوي چهارصفه، كه ميتوان آن را در بناهاي مذهبي همچون مساجد و مدارس مشاهده كرد. سهم چشم گير سلجوقيان در معماري ايران، بيشتر در نهادينه شدن شماري از قالبهاي كهن معماري ايران و نيز توانايي هنرمندان دورۀ سلجوقي براي خلق تنوع و زيبايي در اين معماري مشهود است. با مطالعه ، بررسي و مقايسۀ شماري از اين آثار مي ِ توان وحدت و انسجام بسياري از خصوصيات و ويژگي هاي معماري ايران در ادوار مختلف تاريخي را بازشناخت. اين مقاله بر اساس روش توصيفي ـ تحليلي نوشته شده است كه در آن براي تحليل از روش مشاهدۀ ميداني و برداشتهاي گوناگون و همچنين مطالعۀ منابع نوشتاري محققان و مقايسۀ آثار اين دوره با ديگر آثار بهره گرفته شده است.