پهلوان در شبستان؛ تأملي در باب «گوشهنشيني جنگجو» و نمونۀ آن در حماسۀ ايراني

مضمون «گوشه­ نشيني جنگجو»، يكي از ويژگي­هاي كاركرد جنگاوري، عبارت است از عزلت اجبـاري و موقت جنگجـو در شرائطي خاص كه جنگجو با اكراه به آن تـن مي­دهد و با بروز رويدادهايي معيّن (كه در نمونه ­هاي بررسي­ شده در اين مقاله آغاز يا تدارك يك جنگ بزرگ است) از بنـد آن رها مي­شود. در روايات حماسي يوناني و هندي، دست­كم دو نمونه از اين مضمون را مي­يابيم: آخيلِس، قهرمان ايلياد، كه در نوجواني به تدبير مادرش تتيس به ناگزير با جامۀ مبدّل دخترانه در شبستاني عزلت مي­گزيند و اَرجونه، قهرمان مهابهارته، كه به­واسطۀ نفرين يكي از پريان و نيز اجبار دوران تبعيد خانوادگي، به ناچار به كسوت خواجگان درمي­آيد و يك سال در حرم­سرايي اقامت مي­كند. چنان­كه پيداست اين هر دو مضمون هم با شبستان زنان پيوند دارند و هم با نوعي بيـكاري موقت جنـگجو. ظاهراً مضمون «گوشه ­نشيـني در شبستان» در حماسه­ هاي ايراني نمونه ­اي ندارد، اما با بررسي روايات مختلفِ زنداني ­شدن اسفنديار به فرمان پدرش گشتـاسب، به مضامين درخور درنگي برمي­خوريم كه با جزئيّات دو روايت يوناني و هندي شباهت­هايي دارند. به ­نظرمي­رسد ايـن مضمون داراي يك روايـت اصلي هنـد و اروپايي است با محوريـت يك پهلوان شكست­ ناپذير/رويين­تن و دورگه (ايزدي/انساني) كه صورت ايزد وار آن در حماسه­ هاي يوناني و هندي و صورت زميني ­تر آن در حماسۀ ايراني به جا مانده است. بررسي تطبيقي اين سه داستان به بازشناسي مفهوم «گوشه­ نشيني» و خاستگاه اسطوره­اي احتمالي آن (وقفۀ جنگجو و نيازمندي جهان) راه مي­برد.