ضرورت توجّه به صبغه روايي در تصحيح و فهم اشعار خاقاني

اشعار خاقاني مشحون از نكاتي است كه به انواع علوم زمانه او اشاره دارند و وي آنها را در تاروپود شعر خود تنيده ­است. همين اصل باعث شده ­است تا دريافت شعر او بدون درك دقايقي كه از انواع علوم (طب، نجوم، تاريخ، اسطوره، جغرافيا و…) در شعرش به­كاربسته است، محال بنمايد. يكي از مباني مهمّي كه خاقاني در اشعارش براي فربه ­كردن فضاي شعري بهره جسته است، آيات الهي، احاديث و روايات پيشوايان ديني است. در زمانة خاقاني كودكان در مكاتب، اوّلين علومي كه مي­آموختند، علوم ديني بود و اين خود شامل قرآن و احاديث مي­شد. بي­شك، اين آموزه ­ها در ذهن و زبان اين كودكان و در آيندة هنري آنان بي­تأثير نبود. كمتر شاعري را مي­توان يافت كه در اثر يا آثار او اين مباني به شكل عيان تبلور روشن نداشته باشد. در شعر خاقاني نيز به طريق اولي و به اين دليل كه او مطابق با سبك شعري خود، هر بيت را با تصاوير و مضاميني چون مضامين ديني مي­آرايد، اين بازتاب پررنگ است. گاهي بي ­توجّهي كاتبان و ناسخان و بعد­تر مصحّحان ديوان خاقاني باعث شده­ است كه وجوه اصيل شعر او تحريف شود يا به حاشيه رود. در اين مجال به تناسب فضاي ممهَّد، به نمونه­ هايي پرداخته ­خواهد شد كه خاقاني آنها را متناسب با فضاي روايي پرداخته ­است، ولي برخي ناسخان، كاتبان يا مصحّحان به آن بي­ توجّه بوده ­اند. ­