ناسيوناليسم و اسلام در كشاكش سازگاري و تناقض تحليل و ارزيابي رابطۀ ناسيوناليسم و اسلام در آراء علي شريعتي

از برآمدن جنبش مشروطه خواهي مردم ايران تا روزگار ما، بحث‌هاي مداوم و چالش‌برانگيز بر سرِ مفهوم‌هاي نوين همانند ملت، ناسيوناليسم، آزادي و قانون ، در سپهر فكري و اجتماعي- سياسي ايرانيان، از اختلاف‌هاي عميق و نبود اجماع نظر در ميان انديشه وران حكايت مي‌كند. در ميان اين مفهوم‌ها، ناسيوناليسم و نسبتِ آن با اسلام (با قرائت‌هاي گوناگون) در كانون بحث‌هاي پردامنه و جدي قرار گرفته است. علي شريعتي به عنوان روشنفكري ديني، با پذيرش ناسيوناليسمِ پيراسته از نژادپرستي و تبعيض‌هاي قومي، و با «ايدئولوژي» ناميدن اسلام، اين دو را در ساحت نظر دومقولۀ جدا از يكديگر و در ساحت عمل، دو واقعيت تفكيك ناپذير مي‌داند. شريعتي با تاكيد بر ناسيوناليسم به عنوان زمينه ساز برقراري روابط ميان ملت‌ها برمدار اومانيسم (انسان‌گرايي)، افق‌هاي نويني را در شناخت دين و ناسيوناليسم در ايران گشوده است. در برابر اين امر، او با «ايدئولوژي» خواندن اسلام، با دو مشكلِ «تقليل‌گرايي» و «تحويل دين به ايدئولوژي در كليتِ آن» مواجه شده است. آثار شريعتي نشان مي‌دهد كه او به موضوع اولويت ناسيوناليسم بر اسلام، و اولويت اسلام بر ناسيوناليسم، التفاتي نداشته است.