بررسي و تحليل گونه‌ها‌ي معماري اربابي روستايي دورۀ‌ قاجار (مطالعۀ موردي: خانه و اصطبل اربابي مهري‌خانم قراگوزلو در وركانه-همدان)

از گونه‌هاي رايج معماري متأخر تاريخي ايران، بناهاي مختلف اربابي هستند كه نمونه‌هايي از آن‌ها در دورۀ قاجار ساخته شده و موردتوجه حاكمان شهرها و روستاهاي محلي اين دوره قرار گرفته بوده است. روستاي وركانه در دهستان الوند شرقي، از توابع بخش مركزي شهر همدان به‌فاصلۀ 15 كيلومتري جنوب‌شرقي و در درۀ ارزانفود-وركانه در منطقه‌اي كوهستاني قرار دارد. ادارۀ اين روستا در دورۀ قاجار و پهلوي توسط «نقي‌خان و مهري‌خانم قراگوزلو» بوده است. از حضور خاندان قراگوزلوها در روستاي وركانه دو بناي تاريخيِ «خانۀ اربابي» و «اصطبل پرورش اسب» با فاصلۀ به‌ترتيب يك‌صد و پانصد متري، خارج از بافت روستا به‌جا مانده است كه در زمرۀ بناهاي حكومتي، به‌عنوان الگوهاي منتخب دو گونۀ متفاوت معماري درباري محلي و قابل‌قياس با مجموعۀ بناهاي اربابي «قراول‌خانه‌» آق‌اولر در تالش است كه مورد بررسي و تجزيه‌ و ‌تحليل ‌قرار خواهند گرفت. هدف اصلي اين نوشتار، شناخت الگوها و دگرگوني‌هاي ايجادشده در معماري سنتي روستايي، برمبناي انديشه‌ها و روش‌هاي تغييرشكل‌يافته در دو نوع بناي مختلف اربابي دورۀ قاجار و پس از آن است. بر اين اساس، جستار پيشِ‌رو با روش توصيفي - تحليليِ ميداني به ‌معرفي، تجزيه‌ و تحليل سبك‌شناسانه و طبقه‌بندي عناصر معماري روستايي و تحولات اجتماعي تأثيرگذار در فرآيند شكل‌گيري معماري اربابي دورۀ قاجار در روستاي وركانه مي‌پردازد. پرسش‌هاي اين جستار: نخست، چه‌عواملي موجب قرارگيري اين بناها در خارج از بافت روستا بوده است؟ دوم، اين بناهاي مورد مطالعه، چه نسبت از معماري منطقه تأثيرپذيرفته و تأثيرگذار بوده است؟ برآيند پژوهش نشان مي‌دهد كه براساس ويژگي‌هاي معماري، اين دو بنا منفك از بافت روستاي وركانه و با تأثيرپذيري از معماري درباري و اروپايي مرسوم در دورۀ قاجار با مصالح بوم‌آورد ساخته شده‌اند كه خانۀ اربابي با نقشۀ نيم‌چليپايي و شيوۀ برونگرا و اصطبل اسب با نقشۀ مستطيل‌شكل متقارن ساخته شده است.