پيامد نبرد غجدوان بر جغرافياي سياسي منطقه ماوراءالنهر و مناسبات دروني قدرت در ايران

بي‌ترديد يكي از مهمترين چالش‌هاي فراروي صفويان از آغازين سال­هاي تشكيل حكومت آنان در ايران، نحوه رويارويي با ازبكان به عنوان يكي از دشمنان سرسخت خود در مناطق شمال شرقي بوده ‌است. آن­ها كه در برابر صفويان داعيه سرزميني و مذهبي داشتند، به هنگام گسترش و تثبيت قدرت شاه اسماعيل در قلمرو ايران دغدغه زيادي را در منطقه خراسان براي وي پديد آوردند. لاجرم نخستين شاه صفوي كه او نيز در برابر قدرت مخرب ازبكان از داعيه‌هاي مشترك برخوردار بود، مي‌بايست با صلابت و جديت جلوي پيشروي آن­ها را به درون خراسان سد نمايد. نبرد مرو به مقاصد شاه اسماعيل جامه عمل پوشاند؛ اما نبرد ديگري موسوم به غجدوان كه با فاصله‌اي نه چندان طولاني در آن سوي جيحون رخ داد، با شكست سپاهيان شاه اسماعيل به پايان آمد. پژوهش حاضر با رويكرد توصيفي ـ تحليلي در پي پاسخ به اين پرسش است كه اين ناكامي چه تأثيري بر جغرافياي سياسي منطقه ماوراءالنهر و بر مناسبات دروني قدرت در ايران نهاده است؟ نتايج اين تحقيق نشان مي‌دهد كه نبرد غجدوان ضمن پايان دادن به آمال و برنامه‌هاي شاه اسماعيل جهت اشاعه قدرت صفويان در آن سوي جيحون به تدوام حكومت بازماندگان تيمور در منطقه ماورءالنهر خاتمه بخشيد و از سوي ديگر پريشاني نظام طريقتي را در ساختار قدرت صفويان آشكار ساخت.