بررسي و تحليل مناسبات صفويه و اوزبكان در عصر شاه صفي (1052 -1038ق.)

با تشكيل دولت صفويه در آغاز سده دهم هجري (907ق./ 1502م.) مناسبات جديدي ميان ايران با همسايگان خود در شرق و غرب كشور نظير عثمانيان، اوزبكان و گوركانيان هند رقم زده شد كه وجه غالب آن، درگيري‌هاي نظامي و كشمكش و ستيزه بود. در اين ميان، روابط صفويان با اوزبكان از همان آغاز رابطه اي نظامي پر از تنش و ستيزه جويي بود و جنگ هايي را بين طرفين شكل داد. دامنه منازعات و درگيري هاي دو دولت كه با جنگ سرنوشت ساز مرو ميان محمدخان (شيبك خان) اوزبك و شاه اسماعيل صفوي آغاز شد (916 ق)، در دوره هاي بعدي نيز ادامه يافت. اين درگيري ها بيشتر بر سر ولايت خراسان بود كه اوزبكان قصد تصرفش را داشتند و صفويان براي حفظ آن و تثبيت مرزهاي شرقي، بارها به مقابله آنان شتافتند. در حاكميت شاه صفي نيز مرزداران و سرداران اوزبك بارها خراسان را مورد تاخت و تاز قرار دادند. وي با تغيير سياست ‌مدارا و نرمش اوليه خود، در برابر اوزبكان موضع شديدتري گرفت و سرداران او سرانجام توانستند اوزبكان را شكست داده و آنان را به برقراري مصالحه و رابطه اي مسالمت آميز وادار كنند. در مقاله حاضر، زمينه ها و عوامل كشمكش و ستيزه هاي ديرينه صفويان و اوزبكان، منازعات اين دو همسايه در دوره زمامداري شاه صفي به ويژه بر سر ايالت خراسان، عوامل درگيري‌ها و شرح تهاجمات مكرر اوزبكان و روند رابطه اين دو قدرت با يكديگر بررسي مي‌شود. يافته اين پژوهش نشان مي دهد كه علاوه بر تفاوت ديدگاههاي مذهبي و پيشينه دشمني و نزاع ديرينه دو دولت، ايالت خراسان به سبب موقعيت راهبردي در شرق ايران، عامل عمده اي در شكل گيري درگيري هاي مكرر بين صفويه و اوزبكان در عهد شاه صفي بوده است.