استعاره‌هاي جهتي در قرآن با رويكرد شناختي

مقالۀ حاضر به اين پرسش اصلي مي‌پردازد كه بيان استعاري قرآن تا چه ميزان مبتني‌بر به‌كارگيريِ الفاظ جهتي در معنيِ استعاري است. تحليل‌هاي مقاله، مبتني‌بر طبقۀ استعاره‌هاي مفهوميِ جهتي در نظريۀ معاصر استعاره است. ازآنجاكه تجربه و درك مفاهيم مكان و جهت به‌لحاظِ شناختي از جايگاهي بنيادي برخوردارند، اين پرسش مطرح است كه اين مفاهيم چگونه در قرآن براي دريافت مفاهيم پيچيده تر به‌كار رفته‌اند. براي پاسخگويي به اين پرسش، در نرم‌افزار جامع‌التفاسير نور (1390)، با كليد واژه‌هاي «فوق، تحت، وراء، خلف، امام، يمين، شمال» جست‌وجو شد و آياتي كه در آن‌ها اين مفاهيم جهتي در ساخت استعاره به‌كار رفته بود، در كل قرآن مشخص شد. با اين شيوه شصت شاهد به‌دست آمد كه در آن‌ها جهت‌ها به‌عنوان حوزه‌هاي شناختي مبداء، در بيان استعاريِ قرآن به‌كار ‌رفته‌ بودند تا مفاهيم انتزاعي و پيچيده‌اي چون «منزلت، برتري، زمان، خير و بركت» و جز آن توصيف و قابل درك شوند. تحليل داده‌هاي مقاله حاضر شيوه‌هاي كاربرد منحصربه‌فردي را از واژه‌هاي جهت‌نما، در نقش استعاري در قرآن مي‌نماياند كه مي‌تواند به‌مثابۀ يكي از ويژگي‌هاي معناشناختي قرآن معرفي گردد. اين پژوهش، زمينه‌ساز پژوهش‌هاي آينده خواهد بود كه ازآن‌ميان، مي‌توان به پژوهش‌هايي‌ دربارۀ بررسيِ شيوه‌هاي بازنماييِ زمان ازمنظر معني‌شناسيِ شناختي در قرآن كريم اشاره كرد.