باغي كه خيابان شد؛ سير تحول كهنه باغ شاه ساري

مازندران به‌واسطه برخورداري از مواهب طبيعي در طي اعصار گذشته محمل مناسبي براي باغ سازي بوده است. در دوره صفوي و حكومت شاه‌عباس، اين منطقه براي شكار و گذراندن قشلاق از اهميت خاصي برخوردار گشت و باغ‌هاي زيادي در اين ناحيه احداث شد. شهر ساري نيز به‌عنوان مركز سياسي آن دوره، باغ‌هايي داشت كه عدم شناخت آن‌ها به دليل فرسايش طبيعي، توسعه شهرها و ادغام باغ‌ها در بافت شهر و تغيير كاربري آن‌ها، موجب مهجور ماندن اين گروه از باغ‌هاي ايراني شده است. آثار اندكي از باغ‌هاي مازندران برجاي‌مانده و مطالعات گسترده‌اي در خصوص آن‌ها صورت نگرفته است. شناخت باغ‌هاي ازميان‌رفته مازندران و يافتن الگوي حاكم بر آن‌ها مي‌تواند كمك شاياني در راستاي فهم غني‌ترين منظر انسان‌ساخت ايراني و گامي مؤثر در راه بازشناسي باغ ايراني باشد. پژوهش حاضر بر اساس اسناد تاريخي و كاوش‌هاي ميداني به بازشناسي باغ شاه ساري با هدف يافتن الگوي حاكم بر ساختار آن پرداخته است. در ابتدا متون و اسناد تاريخي و گفته‌هاي جهانگردان در خصوص باغ و در ادامه به كمك عكس‌هاي تاريخي موجود، ساختار باغ بررسي شد. پس از تجزيه‌وتحليل و ترسيم پلان احتمالي باغ با استفاده از مستندات تاريخي و اصول باغ ايراني، مي‌توان دريافت كه باغ شاه داراي ساختار هندسي منظم بوده و عمارتي دورويه در محل محور اصلي آن قرار داشته است. پس از دخل و تصرف در دوره پهلوي اول، خيابان خيام امروزي در راستاي محور اصلي باغ شكل‌گرفته و تبديل به شريان شهري شد. در ادامه، ساخت‌وساز ابنيه مختلف در محدوده دو سمت محور اصلي باغ از سوي مردم آغاز شد و محله‌هاي مسكوني كهنه باغ شاه در شهر ساري به وجود آمد.