قواعد رفتاري در اقتصاد اسلامي؛ مفهوم، ويژگي‌ها، رويكردهاي نظري و مباني عملي

هدف اقتصاد اسلامي، تثبيت و قاعده‌مند شدن رفتارهاي اقتصادي، در چارچوب هنجارهاي اسلامي است: «لِيقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط»؛ بنابراين، بررسي مفهوم و ويژگي‌هاي قواعد رفتاري و تبيين مباني و رويكردها به آن در بخش‌هاي مختلف اقتصاد اسلامي، ضرورت دارد. مقاله حاضر، با بهره‌گيري از ابزارهاي تحليل فقهي و اقتصادي، اين دغدغه را دنبال مي‌كند. طبق يافته‌هاي تحقيق، قاعده رفتاري، معادل مفهوم «معروف» در شريعت است و مي‌توان براي آن شش ويژگي برشمرد: معناداري، ثبات نسبي و پويايي تدريجي، ابتنا بر احساس نيازِ ناشي از باورها و عواطف، اتكا به تثبيت سازوكار و زمينه‌هاي نهادي، امكان تحقق آگاهانه يا خودجوش و قابليت قضاوت. در اقتصاد هنجاري اسلامي، قواعد رفتاري در چارچوب الگوهاي پويا، ضوابط شرعي باثبات و سياست‌هاي متغير ارائه مي‌شود. در اقتصاد اثباتي اسلامي، قواعد رفتاري در قالب كشف سازوكارهاي موجود، تعيين نسبت آن با هنجارهاي اسلامي و استظهار رفتارهاي مكلفين شناخته مي‌شود. در اقتصاد سياستي اسلامي، مبتني بر ضوابط شريعت در رفتارسازي، الگوهاي تثبيت يا تغيير قواعد رفتاري متناسب با هنجارهاي اسلامي، جستجو مي‌شود. قواعد رفتاري اقتصادي مدنظر اسلام، متكي بر مباني ديني چون استخلاف و استعمار در توليد، تسخير و اخوّت در توزيع و اعتدال و كفاف در مصرف، قابل تحقق است.