نقدي بر كفايت معنايي واژه‌ «تربيت»، و ارائه‌ بديل‌هايي براي آن

مفاهيم تربيتي در قرآن، روايات و در طول تاريخ تربيت اسلامي، ذيل واژه‌هاي مختلفي مطرح شده‌اند. با ‌وجود اين، امروزه «تربيت» يكه‌تاز واژگان ذيل مفاهيم مربوط به ‌رشد و تعالي انسان شده‌ است؛ و مفاهيم تربيتي به‌ناچار در قالب تنگ اين واژه به‌ حصار آمده‌اند. در اين پژوهش با روشي انتقادي، كفايت معنايي واژه «تربيت» در دو محور معناي لغوي، و هويت تاريخي اين واژه بررسي مي‌شود و سپس دو واژه «تزكيه» و «تأديب» به‌عنوان بديل‌هاي واژه «تربيت» معرفي شده‌اند و مورد تحليل قرار مي‌گيرند. نتايج نشان مي‌دهد، از معناي لغوي واژه «تربيت» نمي‌توان مفاهيم بلندي ذيل تعالي انسان استخراج كرد؛ همچنين اين واژه در تاريخ انديشه‌هاي تربيت اسلامي نيز، در حاشيه بوده ‌است و نقشي محوري نداشته است؛ در صورتي‌كه‌ «تزكيه» از نظر معناي لغوي و كاربرد در متون ديني از غناي بيشتري نسبت به ‌واژه «تربيت» برخوردار است؛ چنانچه در قرآن، به‌جاي عبارت «تعليم و تربيت»، عمدتاً از «تعليم و تزكيه» استفاده شده ‌است. همچنين «تأديب» نيز در مقايسه با «تربيت»، از هويت تاريخي متقن‌تري برخوردار ‌است و توانسته ‌است در حدود دوازده قرن، تك‌واژه‌ مسلط در متون تربيت اسلامي باشد.