نقش‌انگاره‌هاي كلامي و معرفتي اهل‌حديث و اشاعره در افول تمدن اسلامي

مباني اعتقادي و فرهنگ عمومي و نوع نگرش مردم يك جامعه نسبت به مسائل اجتماعي در شكوفايي يا افول هر تمدني، نقش اساسي دارد. بر پايۀ مطالعه توصيفي-تحليلي از ارتباط فرهنگي و اجتماعي، سه مؤلفۀ مباني كلامي، رويكرد‌هاي معرفتي و حمايت‌هاي سياسي از مدل فكري اهل‌حديث و اشاعره، به دست مي‌آيد كه مباني كلامي اهل‌حديث و اشاعره با اصول عقلي در تعارض بود. اين تعارض‌ها آنان‌را به مقابله با فلاسفه، متكلمين عقل‌گرا و دانشمندان علوم طبيعي كشاند. متكلمين اشعري براي مقابله مؤثر با مخالفين فكري خود و حذف آنان از متن جامعه، به تغيير فرهنگ عمومي جامعه پرداختند. آن‌ها براي تحقق اين امر از يك‌سو، تصوف‌را به خدمت گرفتند و از سوي ديگر، حاكمان سياسي را به پشتيباني خود همراه كردند و از اين‌طريق مدارس نظاميه را جهت تغيير نظام آموزشي و تربيت مبلغان مورد نياز تأسيس كردند و سرانجام توانستند به تدريج فرهنگ عمومي مسلمانان‌را در جهت تعميق و تحكيم مدل فكري خود تغيير دهند و انحطاط فرهنگي، ركود علمي و سرانجام افول تمدن اسلامي‌را رقم بزنند.