نگاه فرايندي به سنت‌هاي اجتماعي در سوره اسراء

كل نظام هستي، هدف‌مند و بر پايۀ قانون علّي معلولي استوار است. بر همين مبنا، روابط حاكم بر عالَم انساني و غيرانساني، مبتني بر اصل تاثير و تأثر است. روابط اجتماعي انسان نيز خارج از اين سيستم و حتمي‌بودن نيست. قرآن ـ كه دربردارندۀ قوانين چيستي و چرايي عالم هستي است ـ از هست اجتماعي سخن گفته و بر اين دسته از قوانين إلزامي، نام «سُنن» نهاده است كه در علوم اجتماعي به آن «سنت‌هاي اجتماعي» گويند. با توجه به گستردگي قرآن و محدوديت ظرفيت مقاله، در نوشتار حاضر با روش توصيفي تحليلي و با كمك منابع تفسيري، تاريخي وجامعه‌شناسي براي شناسايي سنت‌هاي اجتماعي، تنها سورۀ مباركۀ اسراء ـ كه كليدي‌ترين سنت‌هاي اجتماعي را يادآور شده ـ بررسي مي‌شود تا مُدل فرايند تحقق سنت‌ها در جوامع بشري از مبدأ تا مقصد، شناسايي و به‌عنوان دانشي بنيادين، مفيد براي تفسير وقايع گذشته و تحليل پديده‌هاي پيش‌رو باشد. قوانين و سنت‌هاي شناسايي‌شده در اين سوره عبارتند از: اصل هدايت‌گري خدا و هدايت‌پذيري بشر، اصل تربيتي تشويق و ترغيب، اصل مُريد و مختاربودن انسان، اصل بازخوردگيري و ارزيابي أعمال، سنت إستمهال، پاداش در قالب تنبيه مجرمين و طالحين و پيروزي صالحين و در نهايت، جانشيني اهل حق بر باطل يا سنت استخلاف.