نخستين تكليف انسان، خداشناسـي يا خودشناسـي

متكلمان مسلمان عموماً نخستين تكليف انسان را تأمل دربارۀ خدا دانسته‌اند. متكلمان اشعري اين تكليف را نقلي و برگرفته از آيات و روايات و نيز اجماع، و متكلمان معتزله و اماميه آن را عقلي دانسته و دو برهان براي آن اقامه كرده‌اند؛ يكي «دفع ضرر محتمل» و ديگري «وجوب شكر منعم». مدعاي ما در اين نوشتار اين است كه ادلۀ هر دو طرف ناتمام است و نخستين تكليف انسان، نه «خداشناسي»، بلكه «خودشناسي» است؛ و اين تكليف، عقلي است؛ چراكه عقل حكم مي‌كند براي رساندن خود به كمال و سعادت، شناخت خود ضروري است و البته براي خودشناسي در گام‌هاي بعدي، نوبت به شناخت مسائل اساسي ديگر مي‌رسد. مطابق سخن مشهور، خداشناس مدعي است و اگر نتواند مدعاي خود را اثبات كند، مدعاي ملحد اثبات مي‌شود؛ اما طبق سخن دوم، همۀ انسان‌ها مدعي هستند و هر يك بايد خويشتن را تبيين كنند و با عجز يكي مدعاي ديگري اثبات نمي‌شود.