نقد ديدگاه شيخ مفيد و خواجه طوسي در تبيين انديشه امرٌ بين الأمرين

بررسي مسئله اختيار انسان و كيفيت فاعليت واجب‌تعالي در حوزه افعال اختياري او، از مسائل مهم هستي‌شناسي و مورد بحث در علوم عقلي است. با بررسي تقريرات كلامي صورت گرفته در تبيين اين انديشه، خصوصاً اگر اين تقريرات با مباني حكما و عرفا در نظر گرفته شود، نقدهايي بر آنها يافت مي‌شود. از اين جمله، تقريراتي نظير اعطاي قدرت از سوي خداوند به انسان و تعيين حدود براي وي(ديدگاه شيخ مفيد) و يا فاعليّت طولي در انجام فعل(ديدگاه خواجه طوسي) است كه در مواردي مبين تفويض و يا جبر هستند. اگر چه افعال هم به واجب تعالي مستند است و هم به صاحبان آن افعال، ولي با عنايت به صرف الوجود بودن واجب و نفي هر گونه توهم تركيب، نيكي‌هاي افعال ذاتاً از آن واجب‌تعالي و به گونه عرضي به ممكنات منسوب است و نقص‌ها و بدي‌هاي افعال نيز ذاتاً از آن ممكنات و به نحو عرضي به واجب منتسب است؛ با وجود اين، باز هم در حقيقت امر «كلٌ من عند الله» است، چرا كه اگر افاضه و ايجاد نيكي افعال نبود، ممكن از وجود و حد وجودي بي‌بهره بود و اين تقرير معناي امر بين الامرين است.