مباني حجيّت «ظنّ متآخم به علم» و ساز و كارهاي تشخيص آن

«ظن متآخم» به‌معناي اعتقادي راجح و سخت نزديك به علم است كه موجب اطمينان و سكون نفس مي‌شود. اين ظن با اسامي ديگري نيز در زبان فقيهان به‌كار رفته است؛ مانند ظن اطميناني، ظن قوي، قطع عرفي، علم اطميناني، علم عادي و عرفي. چنين ظنّي از شمول آيات نهي‌كننده از عمل به ظن خارج است و حجيت آن ذاتي نيست؛ ولي با ادله‌اي همچون كتاب، سيرۀ عقلا، حكم عقل و قياس اولويت به‌اثبات رسيده است. برخي از اسباب حصول آن، اموري چون شياع، اجماع، علم به اشيا و تواتر است. ظن متآخم به علم، در فقه و اصول كارايي فراوان دارد. براي نمونه، مي‌توان از آن به‌منظور حجيت امور گوناگون بهره برد؛ چون خبر ثقه، تعارض اصل و ظاهر، طهارت حيوان مذكي، تشخيص قبله، مكان نمازگزار، اثبات عدالت شهود، تقليد در فروع دين و مسائل فراوان ديگر. همچنين در مسائل قضايي كارايي دارد.